مهندسی ارزش؛ حلقه مفقوده مدیریت پروژه‌های عمرانی شهری

احسان علوانی- مدرس دانشگاه و پژوهشگر مدیریت شهری: مهندسی ارزش برخلاف تصور رایج، به معنای ارزان‌سازی پروژه یا حذف بخشی از هزینه‌ها نیست. هدف اصلی آن، دستیابی به بیشترین ارزش در برابر منابع مصرف‌شده است؛ یعنی پروژه با حفظ یا ارتقای عملکرد، کیفیت و الزامات مورد نیاز، با هزینه مناسب‌تر و با نگاه به کل دوره عمر خود طراحی و اجرا شود.

مطالعات جدید نیز نشان می‌دهند که دامنه مهندسی ارزش در صنعت ساخت‌وساز از کاهش هزینه فراتر رفته و موضوعاتی مانند کیفیت، پایداری، مصرف منابع و هزینه چرخه عمر را نیز دربر می‌گیرد.

با این حال، یکی از مشکلات موجود آن است که مهندسی ارزش گاهی تنها در مرحله‌ای از پروژه مطرح می‌شود که بسیاری از تصمیم‌های اصلی قبلاً گرفته شده‌اند. در چنین شرایطی، فرصت‌های مهم برای اصلاح طراحی، انتخاب گزینه‌های بهتر و کاهش هزینه‌های آینده تا حد زیادی از دست رفته است.

مهندسی ارزش زمانی بیشترین اثرگذاری را دارد که از مراحل ابتدایی شکل‌گیری پروژه و پیش از نهایی شدن تصمیم‌های اصلی وارد فرآیند شود.پروژه‌های عمرانی شهری به دلیل مقیاس بالا، استفاده از منابع عمومی و تأثیر مستقیم بر زندگی شهروندان، بیش از بسیاری از پروژه‌ها به این رویکرد نیاز دارند.

ساخت یک مسیر شهری، تقاطع، پل، مترو، پارک، ساختمان عمومی یا مسیر تردد اتوبوس، تنها به هزینه اجرای اولیه محدود نمی‌شود. هزینه تعمیر و نگهداری، مصرف انرژی، طول عمر، ایمنی، سهولت بهره‌برداری و میزان رضایت استفاده‌کنندگان نیز بخشی از «ارزش واقعی» پروژه است.

از سوی دیگر، نباید مهندسی ارزش را به ابزاری برای کاهش کیفیت تبدیل کرد. کاهش مشخصات فنی یا حذف امکانات ضروری با هدف پایین آوردن رقم قرارداد، مهندسی ارزش نیست.

مهندسی ارزش یعنی پیدا کردن راه‌حل بهتر؛ راه‌حلی که بتواند همان عملکرد مورد انتظار یا حتی عملکرد بالاتری را با مصرف بهینه‌تر منابع فراهم کند.یکی از دلایل مغفول ماندن این موضوع را می‌توان در نبود نگاه نظام‌مند، کمبود فرهنگ سازمانی مناسب و گاهی تمرکز بیش از حد بر هزینه اولیه پروژه جست‌وجو کرد.

در حالی که یک تصمیم درست در مرحله طراحی می‌تواند از هزینه‌های قابل توجه در مراحل اجرا و بهره‌برداری جلوگیری کند، توجه ناکافی به این مرحله ممکن است هزینه‌های پنهان و بلندمدتی برای شهر و شهروندان ایجاد کند.

امروز که مدیریت شهری با محدودیت منابع، افزایش هزینه‌های ساخت و نگهداری و ضرورت استفاده بهینه از بودجه عمومی مواجه است، توجه جدی به مهندسی ارزش دیگر یک انتخاب تجملی نیست؛ بلکه می‌تواند یک ضرورت مدیریتی و اقتصادی باشد. اجرای واقعی جلسات مهندسی ارزش با حضور طراحان، مجریان، بهره‌برداران و متخصصان حوزه‌های مختلف و استفاده از داده‌های فنی و اقتصادی می‌تواند به تصمیم‌هایی منجر شود که هم برای مدیریت شهری و هم برای شهروندان ارزش بیشتری ایجاد کند.

در نهایت، اگر هدف، ساخت شهری کارآمد، باکیفیت و پایدار است، باید مهندسی ارزش از یک عنوان تشریفاتی در اسناد پروژه خارج شده و به بخشی واقعی از فرآیند تصمیم‌گیری تبدیل شود. ارزش واقعی یک پروژه فقط در مبلغ ساخت آن نیست؛ بلکه در کیفیت خدمتی است که با کمترین اتلاف منابع، بیشترین منفعت را برای شهر و شهروندان ایجاد می‌کند.