کتابدار؛ فراتر از امانت دهی
۲۴ آبان ۱۴۰۵شهر هنوز در نیمۀ تاریکی است و خیابانها با چشمان خوابآلودشان به استقبال روز میروند که او مانند تمام روزهای سال، بیدار میشود بیآنکه زنگ ساعت فرصت دوبارهای برای خوابیدن به او بدهد. چای مختصری مینوشد، لباس میپوشد، کیفش را برمیدارد و راهی کتابخانه میشود.
نجمه سیددخت- کتابدار: مسیر خانه تا کتابخانه را با اتوبوس طی میکند؛ اتوبوس برای او یک کلاس درس متحرک است؛ جایی که هیچ صندلیای خالی از امکان گفتوگو نیست. گاهی سر صحبت را با مسافر کناری باز میکند. از کتابی میگوید که شب گذشته خوانده است، از جملهای که ذهنش را درگیر کرده یا از داستانی که دلش میخواهد با دیگران بهاشتراک بگذارد. اگر همصحبتش دانشجو باشد، از دنیای کتابهای مورد نیازش میپرسد؛ اگر کارگری خسته باشد، شاید از قصهای کوتاه برایش بگوید که تلخی روزمرگی را کمی سبکتر کند. او نمیتواند دانستههایش را فقط برای خودش نگه دارد؛ انگار هر کتابی که میخواند، چیزی در درونش به او میگوید این را با کسی قسمت کن.
این سبک زندگی، به اتوبوس و کتابخانه محدود نمیشود. در مهمانیهای خانوادگی، دورهمیهای دوستانه و حتی میان گفتوگوهای معمولی، رد پای کتابهای خوانده شدهاش پیداست. گاهی کسی از او دربارۀ موضوعی میپرسد و او بیدرنگ خاطرهای از یک کتاب، جملهای از یک نویسنده یا روایتی از زندگی آدمها را به میان میآورد. برای او دانستن، وقتی زیباست که با دیگری به اشتراک بگذارد.
شاید وقتی دانش آموز بود، هرگز تصور نمیکرد روزی سرنوشتش به کتابخانه گره بخورد؛ با قفسه های بلند کتاب، برگههای امانت، کارتهای عضویت و سکوتی که گاهی تمام فضای کتابخانه را در خود میبلعد. آن روزها شاید رؤیاهای دیگری داشت؛ فکر میکرد قرار است دنیا را از پنجرهای متفاوت تماشا کند؛ اما زندگی، او را به جایی رساند که هر روز با هزاران جهان کوچک و بزرگ سروکار داشته باشد؛ جهانهایی که روی کاغذ نشستهاند و منتظرند کسی درِ آنها را باز کند.
ساعت کاری شروع میشود و مراجعان یکییکی از راه میرسند. دانشآموزی برای پیدا کردن منبعی درسی، دانشجویی با اضطراب نزدیک شدن به موعد پایاننامه، پیرمردی که عادت دارد هر روز ساعتی را در سکوت کتابخانه، روزنامه بخواند و نوجوانی که هنوز نمیداند کدام کتاب میتواند پنجرۀ تازهای به روی زندگیاش باز کند.
او به استقبالشان میرود؛ با همان لبخند همیشگی، حتی اگر شب گذشته خوب نخوابیده باشد، حتی اگر پاهایش از ایستادن و رفتوآمد خسته باشند. گاهی باید کتابی را از میان صدها عنوان پیدا کند، گاهی باید راهنمایی کند و گاهی فقط لازم است به حرفهای کسی گوش بدهد که آمده تا در پناه سکوت کتابخانه، چند ساعتی از هیاهوی شهر فاصله بگیرد.
او خوب میداند که همه برای خواندن کتاب وارد کتابخانه نمیشوند؛ بعضیها دنبال پاسخاند، برخی به دنبال آرامش و بعضیها شاید فقط به جایی نیاز دارند که کسی از آنها نپرسد چرا خستهاند.
نظمی که شاید از نگاه دیگران تکراری و خستهکننده است، برای او معنای دیگری دارد. کتاب در ذهنش مرجع پاسخگویی است. قفسهها برای او فقط محل نگهداری کتاب نیستند؛ آلبوم خاطراتی هستند از اندیشهها، آدمها، روزهای گذشته و رؤیاهایی که هنوز تمام نشدهاند.
گاهی شانههایش سنگین میشود و چشمهایش از نگاه کردن به صفحات و نمایشگرها به تنگ میآید. با اینهمه، وقتی کودکی با شوق کتابی را در آغوش میگیرد، وقتی دانشجویی پس از مدتها جستوجو، منبع مورد نیازش را پیدا میکند یا وقتی مراجعهکنندهای هنگام خروج میگوید «ممنون، خیلی کمکم کردید»، خستگی از جسم و روحش زدوده میشود.
هیچکس نمیداند که سکوت کتابخانه برای او چقدر پرصداست؛ صدای هزاران نویسنده، هزاران شخصیت وهزاران اندیشه که در ذهنش با یکدیگر گفتوگو میکنند.
او کتابدار است؛ کسی که شاید نامش روی جلد هیچ کتابی نیاید؛ اما هر روز در زندگی چندین خواننده، ردپایی از خود به جا میگذارد و چه کسی میداند؟ شاید سالها بعد، یکی از همان کودکانی که روزی با راهنمایی او نخستین کتاب را از قفسه بیرون کشید، نویسندهای شود که نامش بر جلد کتابها میدرخشد. آنوقت شاید هیچکس نداند نخستین چراغ را چه کسی در ذهن او روشن کرد.
کتابدارها گاهی همینگونهاند؛ چراغ را روشن میکنند، بیآنکه انتظار داشته باشند کسی نامشان را به خاطر بسپارد. آنها کتابها را به دست مشتاقان کتاب میرسانند؛ اما در حقیقت، هر روز تکهای از روشنایی را به زندگی انسانها هدیه میکنند.
کتابداری در نگاه نخست شاید شغلی آرام، کمتنش و حتی ساده به نظر برسد؛ اما یکی از مشاغل پراسترس، پیچیده و ظریف است که ثمرۀ آن در افزایش آگاهی عمومی، گسترش فرهنگ مطالعه و پرورش نسلهای اهل دانش و اندیشه نمایان میشود.
سختیهای حرفۀ کتابداری را می توان در مسئولیت فرهنگی و فکری او دانست؛ آنجا که باید با صبر و حوصلۀ فراوان، کار مستمر و گاه فرساینده انجام دهد، خود را با دانش روز مجهز کند و با دقت و نظم، منابع و دسترسی آسان مخاطبان به اطلاعات را مدیریت کند. روحیۀ خدمتگزاری، خوشبرخوردی و قدرت ارتباط، امانتداری و بیطرفی و خلاقیت و ابتکار از ویژگیهای کتابدار است.
کتابدار را نباید صرفاً کارمند یک کتابخانه دانست. او معلمی بدون کلاس درس، پژوهشگری در خدمت دیگران و راهنمایی برای کسانی است که در جستوجوی آگاهی هستند. کتابداری بیش از آنکه یک شغل اداری باشد، یک مسئولیت فرهنگی و اجتماعی است. از این رو ضروریست فراتر از پیامهای تبریک و آیینهای بزرگداشت، به ضرورت ارتقای منزلت اجتماعی و حرفهای آنان اندیشید. در روز کتابدار قدر بدانیم همت و تلاش آنان را.
خبرهای مرتبط
- ۳۴ کتابخانه سیار راهی ۲۴ استان کشور شدند — ۲۴ آبان ۱۴۰۵
- آن اصل کاری: حقایقی ساده اما حیرت انگیز که پشت نتایج فوق العاده پنهاناند — ۲۴ آبان ۱۴۰۵
- هفته کتاب فرصتی برای بازاندیشی جایگاه کتاب و کتابخوانی در زندگی فردی و اجتماعی ما است — ۲۳ آبان ۱۴۰۵
- زندگی خوب: درسهای طولانیترین پژوهش علمی دنیا درباره شادی — ۲۳ آبان ۱۴۰۵
- آزمون تسلیم: روایتی واقعی از اعتماد به زندگی و رها کردن کنترل — ۲۲ آبان ۱۴۰۵
- انعطاف پذیری هیجانی: رهایی از قید و بندها و قدرت پذیرش تغییر — ۲۰ آبان ۱۴۰۵
- هنر شفاف اندیشیدن — ۱۹ آبان ۱۴۰۵