جمعیت پشت چراغ قرمز

اهمیت این هشدار برای البرز بیشتر است؛ استانی که در سال‌های اخیر در شمار مناطق دارای باروری پایین کشور قرار داشته و اکنون نرخ باروری نکاحی آن نیز حدود ۱.۵ فرزند اعلام شده است. به این ترتیب، مسئله جمعیت در البرز را نمی‌توان صرفاً در چارچوب آمار ملی دید؛ بخشی از آینده جمعیتی کشور به تصمیم‌هایی گره خورده که امروز در خانواده‌های جوان این استان گرفته می‌شود.

فاصله ایران با سطح جانشینی

بر اساس آمارهای مورد استناد فرهنگستان علوم پزشکی، نرخ باروری کل کشور که در میانه دهه ۱۳۹۰ حدود دو فرزند به ازای هر زن بود، در سال‌های بعد روندی نزولی طی کرد و در سال ۱۴۰۴ به حدود ۱.۳۴ فرزند رسید؛ رقمی که فاصله محسوسی با سطح جانشینی ۲.۱ دارد.

هم‌زمان تعداد ولادت‌ها نیز کاهش یافته است. تعداد تولدهای ثبت‌شده که در سال ۱۴۰۳ حدود ۹۸۰ هزار مورد بود، در سال ۱۴۰۴ به حدود ۸۹۲ هزار مورد رسید. در سوی دیگر، تعداد فوتی‌ها در محدوده حدود ۴۵۰ هزار نفر قرار دارد و همین موضوع باعث شده فاصله میان تولد و مرگ، یعنی یکی از پایه‌های رشد طبیعی جمعیت، کوچک‌تر شود.

اما شاید مهم‌تر از خود عدد موالید، تغییری باشد که در مسیر رسیدن به فرزندآوری اتفاق افتاده است. تعداد ازدواج‌های سالانه از حدود ۸۹۰ هزار مورد در سال ۱۳۸۹ به حدود ۴۳۱ هزار مورد در سال ۱۴۰۴ رسیده است؛ کاهشی که نشان می‌دهد بخشی از مسئله جمعیت، پیش از تولد فرزند و حتی پیش از تشکیل خانواده آغاز می‌شود.

فرهنگستان علوم پزشکی نیز در بیانیه خود بر همین پیوند تأکید کرده است. افزایش فاصله ازدواج تا تولد فرزند نخست به حدود ۴.۶ سال و کاهش تولد فرزند دوم از حدود ۳۵۵ هزار به ۳۱۵ هزار مورد، نشانه‌هایی هستند که نشان می‌دهند مسئله فقط تعداد فرزندان خانواده‌های پرجمعیت نیست؛ بلکه فرزند اول و دوم نیز در مرکز بحران قرار گرفته‌اند.

وقتی فرزندآوری از تشکیل خانواده جدا نیست

سال‌هاست بخش قابل توجهی از سیاست‌های جمعیتی بر مشوق‌های فرزندآوری متمرکز شده است، اما واقعیت اجتماعی نشان می‌دهد که برای بسیاری از جوانان، تصمیم درباره فرزندآوری پس از تصمیم دشوارتری قرار دارد؛ تصمیم برای تشکیل زندگی مشترک.

مسکن، اشتغال، درآمد پایدار و هزینه‌های زندگی مشترک، عواملی هستند که زمان ازدواج را به تعویق می‌اندازند. پس از ازدواج نیز هزینه نگهداری کودک، تأمین مسکن مناسب، امنیت شغلی و نگرانی از آینده اقتصادی می‌تواند تولد فرزند نخست یا دوم را به سال‌های بعد موکول کند.

از همین منظر، بیانیه فرهنگستان علوم پزشکی انتقاد خود را متوجه بخشی از سیاست‌های حمایتی کرده که بیشتر بر تولد فرزند سوم و بالاتر متمرکز شده‌اند. استدلال مطرح‌شده روشن است: تا زمانی که مسیر تولد فرزند اول و دوم هموار نشود، نمی‌توان انتظار داشت سیاست‌های مربوط به فرزند سوم و بیشتر، به تنهایی ساختار جمعیتی را تغییر دهد.

این نگاه، مسئله جمعیت را از یک موضوع صرفاً فرهنگی به مسئله‌ای اقتصادی، اجتماعی و خدماتی تبدیل می‌کند؛ مسئله‌ای که برای حل آن باید هم‌زمان به زندگی واقعی زوج‌های جوان توجه کرد.

البرز؛ زنگ هشدار بلندتر است

در این میان، البرز وضعیت ویژه‌ای دارد. بر اساس اظهارات مدیرکل جوانی جمعیت وزارت بهداشت، نرخ باروری نکاحی در البرز حدود ۱.۵ فرزند اعلام شده و استان در میان مناطق دارای پایین‌ترین نرخ‌های باروری نکاحی کشور قرار گرفته است.

آمارهای ثبت‌شده در استان نیز تصویر قابل تأملی ارائه می‌کند. در سال ۱۴۰۳ بیش از ۲۰ هزار ولادت در البرز ثبت شده، در حالی که تعداد فوتی‌ها بیش از ۱۴ هزار مورد بوده است. در همین سال حدود ۱۴ هزار ازدواج نیز به ثبت رسیده است. این ارقام در کنار جمعیت بالای استان و سهم قابل توجه مهاجرت در افزایش جمعیت البرز، نشان می‌دهد رشد جمعیتی استان را نمی‌توان صرفاً با ورود جمعیت از سایر مناطق کشور تحلیل کرد.

البرز از سوی دیگر استانی شهری و متراکم است که بخش قابل توجهی از جمعیت آن در کرج و شهرهای پیرامونی زندگی می‌کنند. هزینه مسکن، دسترسی به خدمات، اشتغال جوانان و هزینه نگهداری کودک در چنین ساختار شهری، بخشی از واقعیت روزمره خانواده‌هایی است که باید درباره زمان ازدواج و فرزندآوری تصمیم بگیرند.

بنابراین اگر قرار است سیاست جمعیتی در البرز نتیجه ملموس داشته باشد، نمی‌توان آن را جدا از سیاست مسکن، اشتغال، خدمات اجتماعی و حمایت از خانواده‌های جوان دنبال کرد.

نسخه جمعیتی از خانه شروع می‌شود

فرهنگستان علوم پزشکی در نقشه راه خود سه محور اصلی را پیشنهاد کرده است: کاهش هزینه‌های ملموس سال‌های نخست زندگی کودک، تأمین مسکن و درآمد پایدار برای جوانان و تقویت زیرساخت‌های سلامت باروری و مراقبت از کودک.

در محور نخست، پیشنهاد شده حمایت‌ها به جای وعده‌های بزرگ و دیررس، به هزینه‌هایی اختصاص یابد که خانواده در ماه‌ها و سال‌های نخست تولد کودک با آنها مواجه است. در محور دوم، بر مسکن استیجاری مناسب برای زوج‌های جوان، کاهش صف تسهیلات ازدواج و فرزندآوری و ایجاد اشتغال و درآمد پایدار تأکید شده است. در محور سوم نیز توسعه خدمات درمان ناباروری، حمایت از مادران شاغل و ایجاد مهدکودک‌های مناسب مورد توجه قرار گرفته است.

این مجموعه پیشنهادها یک پیام مشترک دارد: فرزندآوری را نمی‌توان از کیفیت زندگی خانواده جدا کرد. مشوق زمانی اثرگذار است که خانواده احساس کند پس از تولد فرزند، از نظر مسکن، درآمد، اشتغال، مراقبت و سلامت تنها نمی‌ماند.

فرصت سیاست‌گذاری محدود است

جمعیت حاصل تصمیم‌های امروز خانواده‌هاست، اما پیامدهای این تصمیم‌ها سال‌ها بعد در ساختار اقتصادی و اجتماعی کشور آشکار می‌شود. کاهش جمعیت در سن کار، افزایش سهم سالمندان، فشار بر نظام بازنشستگی و رشد هزینه‌های سلامت، تنها بخشی از پیامدهایی است که در صورت تداوم کاهش باروری می‌تواند در آینده پررنگ‌تر شود.

برای البرز، این مسئله جدی‌تر از یک هشدار کلی جمعیتی است. استانی که نرخ باروری آن پایین است و هم‌زمان با فشارهای مسکن، اشتغال و هزینه‌های زندگی شهری مواجه است، بیش از بسیاری از مناطق دیگر به سیاستی نیاز دارد که از مرحله شعار عبور کرده و به زندگی واقعی زوج‌های جوان برسد.

در نهایت، اگر هدف افزایش پایدار فرزندآوری است، نقطه شروع را باید از جایی انتخاب کرد که زنجیره جمعیتی از همان‌جا آغاز می‌شود: تسهیل ازدواج، کاهش هزینه تشکیل خانواده و فراهم کردن شرایطی که تولد فرزند اول و دوم برای زوج‌های جوان به تصمیمی دست‌یافتنی تبدیل شود. بحران جمعیت با یک مشوق حل نمی‌شود؛ همان‌طور که شکل‌گیری خانواده نیز با یک وام یا یک امتیاز اتفاق نمی‌افتد. آنچه می‌تواند مسیر جمعیتی کشور و البرز را تغییر دهد، مجموعه‌ای از حمایت‌های هماهنگ است که جوان را از تصمیم برای ازدواج تا سال‌های نخست فرزندآوری همراهی کند.