امنیت منطقه منهای آمریکا

تحولات دو سال اخیر منطقه، معادلات امنیتی خاورمیانه را با تغییرات جدی مواجه کرده است. جنگ، حملات نظامی، بحران غزه و گسترش دامنه تنش‌ها به لبنان و دیگر نقاط منطقه، در کنار نقش‌آفرینی مستقیم آمریکا، موجب شده مسئله امنیت منطقه بیش از گذشته از قالب مناسبات سنتی خارج شود. از نگاه تهران، نتیجه طبیعی این تحولات باید بازنگری کشورهای منطقه در الگوی تأمین امنیت باشد.

بقائی با اشاره به تفاهم سه‌جانبه پاکستان، عربستان و ترکیه، این تحول را نشانه‌ای از تغییر در ادراک کشورهای منطقه دانست؛ تغییری که به گفته او، از این واقعیت ناشی می‌شود که امنیت را نمی‌توان از «دلالان دروغین امنیت» خرید. سیاست اصولی ایران نیز طی سال‌های گذشته بر همین مبنا استوار بوده است: کشورهای منطقه باید با افزایش اعتماد متقابل و همکاری، سازوکارهایی برای تأمین امنیت خود ایجاد کنند و تا حد امکان به بازیگران خارج از منطقه متکی نباشند.

در این نگاه، رژیم صهیونیستی مهم‌ترین تهدید برای ثبات منطقه معرفی می‌شود و آمریکا نیز صرفاً یک بازیگر بیرونی بی‌طرف تلقی نمی‌شود. سخنگوی وزارت امور خارجه تأکید کرده است که حمایت همه‌جانبه واشنگتن از رژیم صهیونیستی، از عوامل تداوم اقدامات این رژیم در منطقه بوده است. بنابراین از منظر تهران، هر طرح امنیتی که بخواهد واقع‌بینانه و پایدار باشد، ناگزیر باید منشأ تهدید را به درستی شناسایی کند و بر ظرفیت کشورهای منطقه تکیه داشته باشد.

تنگه هرمز؛ آزمون امنیت منطقه‌ای

در این میان، تنگه هرمز جایگاهی فراتر از یک آبراهه راهبردی پیدا کرده است. تنگه هرمز اکنون در مرکز یکی از مهم‌ترین مناقشات امنیتی منطقه قرار دارد و موضع ایران درباره آن، مستقیماً با شرایط ناشی از جنگ و اقدامات آمریکا پیوند خورده است.

بقائی صراحتاً تأکید کرده است که باز شدن تنگه هرمز منوط به توقف اقدامات آمریکا و پایان شرایطی است که از نگاه تهران، امنیت کشتیرانی را مخدوش کرده است. او تأکید دارد که بسته‌شدن تنگه ناشی از اختلاف ایران و عمان نیست، بلکه ریشه آن را باید در تجاوز نظامی آمریکا و تحولات ناشی از آن جست‌وجو کرد. در عین حال، تهران و مسقط مذاکراتی دوجانبه را برای تعیین مسیر ایمن تردد کشتی‌ها دنبال می‌کنند.

نکته مهم در این میان، تأکید وزارت خارجه بر این است که مذاکرات با عمان در فضایی روان و سازنده دنبال می‌شود. بر اساس توضیحات بقائی، درباره نقشه تردد تفاهم حاصل شده و برخی مسائل فنی برای بیانیه مشترک همچنان در حال بررسی است. همچنین قرار است سازوکارهایی برای نظارت بر تردد ایمن کشتیرانی، همکاری‌های زیست‌محیطی، ارائه خدمات دریایی و مقابله با جرایم دریایی شکل بگیرد.

در این چارچوب، ایران بر نقش خود در مدیریت امنیت تنگه تأکید دارد. سخنگوی وزارت خارجه با اشاره به مفاد یادداشت تفاهم موجود، مسئولیت مدیریت آتی تنگه و تأمین امنیت آن را مورد اشاره قرار داده و از ایجاد یک مسیر میانه میان مسیرهای شمالی و جنوبی سخن گفته است؛ مسیری که در مرحله نخست موقت خواهد بود و تا زمان توافق درباره سامانه جداسازی ترافیک جدید، مبنای تردد قرار می‌گیرد.

دیپلماسی در کنار تصمیم‌گیری نهادی

از دیگر نکات قابل توجه در سخنان بقائی، تأکید او بر نهادی بودن فرآیند تصمیم‌گیری در کشور بود. او تصریح کرد که تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری در موضوعات مرتبط با سیاست خارجی در قالب نهادها انجام می‌شود و وزارت امور خارجه نیز در مذاکرات با عمان، همچون گذشته، با شورای عالی امنیت ملی هماهنگ است. این رویکرد در موضوع تنگه هرمز نیز دیده می‌شود؛ چنان‌که وزارت امور خارجه در روند بررسی طرح مجلس درباره مدیریت تردد در تنگه حضور دارد و دیدگاه‌های خود را ارائه می‌کند.

این تأکید از منظر سیاسی اهمیت دارد؛ چراکه پرونده هرمز دیگر صرفاً یک موضوع دیپلماتیک یا دریایی نیست، بلکه به مسئله‌ای چندوجهی تبدیل شده که ابعاد امنیتی، اقتصادی، حقوقی و بین‌المللی دارد. بنابراین هماهنگی میان دولت، مجلس، شورای عالی امنیت ملی و سایر نهادهای مرتبط، بخشی از معادله مدیریت این بحران است.

از سوی دیگر، تهران همزمان با پیگیری مذاکرات دوجانبه با عمان، مسیر رایزنی با دیگر کشورهای منطقه را نیز دنبال می‌کند. از پاکستان و ترکیه گرفته تا عربستان و عراق، پیام محوری دستگاه دیپلماسی ایران این است که امنیت پایدار زمانی شکل می‌گیرد که کشورهای منطقه مسئولیت آن را بر عهده بگیرند و از تبدیل‌شدن خاک و امکاناتشان به بستری برای اقدامات تجاوزکارانه علیه همسایگان جلوگیری کنند.

در نهایت، آنچه از مجموعه مواضع وزارت خارجه برمی‌آید، تلاش برای ترسیم یک معادله جدید امنیتی است؛ معادله‌ای که در یک سوی آن کاهش وابستگی منطقه به قدرت‌های فرامنطقه‌ای و تقویت همکاری میان همسایگان قرار دارد و در سوی دیگر، تداوم فشار آمریکا و اقدامات رژیم صهیونیستی به‌عنوان مانع اصلی تحقق این الگو معرفی می‌شود. در این میان، تنگه هرمز فقط یک نقطه جغرافیایی نیست؛ بلکه به نمادی از مناقشه بر سر این پرسش تبدیل شده است که چه کسی باید امنیت منطقه را تأمین کند: قدرت‌های بیرونی یا کشورهای منطقه.

از نگاه تهران، پاسخ روشن است؛ امنیت منطقه باید درون منطقه ساخته شود و هرمز نیز تا زمانی که شرایط امنیتی موجود پابرجاست، نمی‌تواند جدا از این معادله دیده شود.