پیام آشنا استاندارد دوگانه رسانه‌های فارسی زبان را بررسی می‌کند
ناآرامی‌های فرانسه؛ وقتی واژه‌ها نقاب می‌زنند
۲۷ مهر ۱۴۰۵اختصاصی پیام آشنا- ناآرامی‌های فرانسه بار دیگر تناقضی معنادار را در عملکرد برخی رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور برجسته کرده است؛ رسانه‌هایی که در مواجهه با اعتراضات یک کشور، از ضرورت حفظ امنیت و پیامدهای تخریب اموال عمومی سخن می‌گویند، اما هنگام پوشش حوادث ایران، همان رفتارها را در چارچوبی متفاوت بازنمایی می‌کنند. بررسی عملکرد شبکه تلویزیونی اینترنشنال، بی‌بی‌سی فارسی، صدای آمریکا و رادیو فردا نشان می‌دهد که مسئله اصلی، صرفاً انتخاب واژه نیست؛ بلکه رقابت بر سر ساختن تصویری سیاسی از یک رویداد است.
از «شیء سخت دفاعی» تا نقض حقوق بشر
یکی از نمونه‌های مورد بحث در نقد عملکرد شبکه تلویزیونی اینترنشنال، استفاده از تعبیر «شیء سخت دفاعی» برای توصیف باتوم پلیس فرانسه است؛ عبارتی که در مطالب انتقادی درباره پوشش این شبکه بازتاب یافته است. پرسش اینجاست که چرا ابزاری مانند باتوم، هنگامی که در دست پلیس فرانسه قرار دارد، می‌تواند با تعبیری ملایم‌تر توصیف شود، اما برخورد مشابه پلیس ایران با شهروندان، با عناوینی چون سرکوب و نقض حقوق بشر بازنمایی می‌شود؟
موضوع، دفاع بی‌قیدوشرط از هر نوع برخورد پلیسی نیست. استفاده از زور در هر کشوری باید بر اساس ضرورت، تناسب و ضوابط قانونی ارزیابی شود. مسئله، تغییر معیار ارزیابی با تغییر جغرافیاست؛ رویکردی که پرسشی جدی درباره فاصله میان ادعای بی‌طرفی رسانه‌ای و عملکرد تحریریه ایجاد می‌کند.
ایست بازرسی؛ امنیت یا ارعاب؟
همین دوگانگی را می‌توان در نحوه بازنمایی کنترل‌های امنیتی بررسی کرد. ایست بازرسی در شرایط تهدید، با هدف پیشگیری از اقدامات خشونت‌آمیز و حفاظت از جان شهروندان برپا می‌شود؛ هرچند نحوه اجرا و رعایت حقوق افراد نیز باید مورد توجه باشد. اگر اقدام مشابه در فرانسه ذیل ضرورت تأمین امنیت عمومی توضیح داده شود، اما در ایران بدون بررسی شرایط به نشانه ارعاب تبدیل شود، این تفاوت به پرسشی درباره معیارهای رسانه‌ای بدل خواهد شد.
انتخاب تصاویر، حذف زمینه وقوع حادثه و برجسته‌سازی گزینشی رویدادها نیز می‌تواند برداشت مخاطب را تغییر دهد. رسانه با همین ابزارها قادر است یک رفتار را در چارچوب حفظ نظم عمومی و رفتاری دیگر را در چارچوب سرکوب سیاسی قرار دهد.
اعتراض یا اغتشاش؛ معیارها چرا تغییر می‌کنند؟
حوادث ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه ۱۴۰۴ ایران، نمونه مهمی برای بررسی این مسئله است. اعتراض به مشکلات اقتصادی و معیشتی، حق شهروندان است؛ اما حمله مسلحانه، تخریب سازمان‌یافته، آتش‌زدن اموال عمومی و حمله به مراکز انتظامی را نمی‌توان صرفاً با عنوان اعتراض توضیح داد. تفکیک میان معترضان، عاملان خشونت و سازمان‌دهندگان احتمالی اقدامات مسلحانه، برای شناخت دقیق ماهیت این حوادث ضروری است.
پرسش از شبکه تلویزیونی اینترنشنال و دیگر رسانه‌های فارسی‌زبان برون‌مرزی این است که آیا در پوشش حوادث ایران، این تمایز به اندازه کافی رعایت شده است؟ چرا در بازنمایی ناآرامی‌های فرانسه، تخریب و غارت می‌تواند در مرکز توجه قرار گیرد، اما در پوشش حوادث ایران، مطالبات معترضان گاه به چارچوب اصلی روایت تبدیل می‌شود و رفتارهای خشونت‌آمیز در حاشیه قرار می‌گیرد؟
بی‌بی‌سی فارسی، صدای آمریکا و رادیو فردا نیز باید با همین معیار سنجیده شوند. اثبات استاندارد دوگانه مستلزم مقایسه تیترها، گزارش‌ها و تصاویر این رسانه‌ها در دو رویداد قابل مقایسه است.
شبکه‌های اجتماعی؛ میدان جنگ روایت‌ها
در شبکه ایکس و دیگر پلتفرم‌ها، این رقابت آشکارتر می‌شود. انتشار گزینشی تصاویر، تکرار صحنه‌های خشونت‌آمیز، انتخاب واژگان جهت‌دار و برجسته‌سازی مواضع چهره‌های سیاسی می‌تواند یک رویداد پیچیده را به روایتی ساده‌شده از تقابل مردم و حکومت تبدیل کند. در این چارچوب، رسانه با انتخاب و چینش محتوا بر نحوه تفسیر مخاطب اثر می‌گذارد.
آزمون اعتبار رسانه‌ها
معیار حرفه‌ای رسانه باید مستقل از جغرافیا و هویت سیاسی عاملان باشد. اگر تخریب اموال عمومی در فرانسه محکوم می‌شود، رفتار مشابه در ایران نیز باید با همان معیار بررسی شود؛ همان‌طور که حق اعتراض مسالمت‌آمیز نباید به دلیل تفاوت نظام سیاسی انکار شود.
حقوق بشر، امنیت عمومی و حق اعتراض، اصولی جهان‌شمول‌اند؛ نمی‌توان آنها را با تغییر جغرافیا و هویت سیاسی طرف منازعه، به مفاهیمی متفاوت تبدیل کرد. اعتبار رسانه‌ها نیز نه با شعار بی‌طرفی، بلکه با میزان پایبندی آنها به همین معیارها سنجیده می‌شود.
شبکه‌های فارسی‌زبان معاند با روایت‌سازی گزینشی و به‌کارگیری معیارهای دوگانه، بار دیگر نشان داده‌اند که واژه‌ها در روایت آنها نه برای بازتاب حقیقت، بلکه برای جهت‌دهی به افکار عمومی و پیشبرد اهداف سیاسی حامیانشان به کار گرفته می‌شوند.
خبرهای مرتبط
- حقوق بشر پشت درِ مدرسه ماند — ۱۴ مهر ۱۴۰۵
- بازداشتی‌های اغتشاشات تا اجرای حکم در بازداشت می‌مانند — ۲۲ دی ۱۴۰۴
- ضرورت تفکیک اعتراضات قانونی از رفتارهای آشوب‌طلبانه — ۱۷ دی ۱۴۰۴