ساعت شنی بازگشت به دیپلماسی

سرلشکر رضایی در سخنان خود تأکید می‌کند که جمهوری اسلامی هنوز درِ مذاکره را به طور کامل نبسته است، اما معتقد است تجربه گذشته نشان داده که سیاست «هم جنگ، هم مذاکره» دیگر نمی‌تواند مبنای تعامل باشد. از نگاه او، مذاکره زمانی معنا پیدا می‌کند که با فشار نظامی، تهدید و اقدام عملی همراه نباشد. به همین دلیل نیز از یک مهلت دو تا سه‌روزه برای بازگشت آمریکا به مسیر دیپلماسی سخن می‌گوید؛ مهلتی که در واقع نشان می‌دهد از منظر تهران، فرصت سیاسی همچنان وجود دارد، اما این فرصت دائمی و نامحدود نیست.

همین موضوع، مهم‌ترین پیام سخنان رضایی است. او تلاش می‌کند این گزاره را مطرح کند که دیپلماسی و بازدارندگی در برابر یکدیگر قرار ندارند، بلکه مکمل یکدیگرند. در این نگاه، جمهوری اسلامی ابتدا فرصت بازگشت به مسیر سیاسی را مطرح می‌کند، اما همزمان اعلام می‌کند که اگر این فرصت نادیده گرفته شود، پاسخ ایران نیز وارد مرحله‌ای متفاوت خواهد شد. از این رو، مهلت دو تا سه‌روزه را باید بیش از آنکه یک ضرب‌الاجل صرفاً سیاسی دانست، بخشی از همان راهبرد بازدارندگی ارزیابی کرد؛ راهبردی که می‌خواهد طرف مقابل را به تغییر محاسبات خود وادار کند.

در ادامه همین چارچوب، مشاور نظامی فرمانده کل قوا بر راهبرد «بازدارندگی و مقابله‌به‌مثل» تأکید می‌کند. او تصریح می‌کند که جمهوری اسلامی آغازگر جنگ نیست، اما هرگونه تجاوز را بدون پاسخ نخواهد گذاشت. این بخش از سخنان او ادامه همان سیاستی است که طی سال‌های گذشته بارها از سوی مسئولان جمهوری اسلامی مطرح شده است؛ یعنی افزایش هزینه هرگونه اقدام نظامی علیه ایران به‌گونه‌ای که طرف مقابل از تصمیم خود منصرف شود. در این روایت، هدف اصلی پاسخ نظامی، گسترش جنگ نیست، بلکه جلوگیری از وقوع یا ادامه آن از طریق ایجاد بازدارندگی است.

با این حال، رضایی در کنار تأکید بر مقابله‌به‌مثل، از احتمال ورود به مرحله‌ای جدید نیز سخن می‌گوید. او معتقد است اگر آمریکا در روزهای پیش‌رو مسیر جنگ را ادامه دهد، ایران دیگر صرفاً به پاسخ متقابل اکتفا نخواهد کرد و سطح واکنش تغییر خواهد یافت. فارغ از اینکه این سخن در آینده چگونه محقق شود، نفس طرح آن حامل این پیام است که تهران می‌خواهد طرف مقابل را نسبت به پیامدهای ادامه تنش‌ها آگاه کند و نشان دهد که ادامه درگیری، هزینه‌هایی فراتر از گذشته خواهد داشت.

بخش دیگری از سخنان رضایی به جایگاه تنگه هرمز اختصاص دارد. او این آبراه را صرفاً یک مسیر انتقال انرژی نمی‌داند، بلکه آن را بخشی از امنیت ملی جمهوری اسلامی معرفی می‌کند. در این نگاه، حفظ امنیت تنگه هرمز و جلوگیری از حضور و تحرک نیروهای متخاصم در خلیج فارس، یکی از مؤلفه‌های اصلی راهبرد دفاعی ایران به شمار می‌رود. از همین رو، اشاره به این منطقه را باید در چارچوب همان پیام بازدارندگی تحلیل کرد؛ پیامی که بر اهمیت موقعیت ژئوپلیتیکی ایران در معادلات منطقه‌ای تأکید دارد.

رضایی همچنین بر نحوه استفاده از ظرفیت‌های دفاعی کشور نیز تأکید می‌کند. او معتقد است جمهوری اسلامی همه توان موشکی و پهپادی خود را به‌صورت همزمان وارد میدان نمی‌کند و بخشی از این ظرفیت‌ها برای مراحل بعدی حفظ می‌شود. این نکته نشان می‌دهد که از نگاه او، مدیریت توان رزمی و استفاده مرحله‌ای از امکانات دفاعی، بخشی از محاسبات نظامی جمهوری اسلامی است و تصمیم‌گیری در این حوزه بر اساس شرایط میدان و تحولات آینده انجام می‌شود، نه صرفاً واکنش‌های لحظه‌ای.

در کنار این مباحث، رضایی بر استمرار تقویت توان دفاعی کشور نیز تأکید دارد. از نگاه او، تجربه جنگ اخیر نه‌تنها ضرورتی برای کاهش توان نظامی ایجاد نکرده، بلکه اهمیت توسعه فناوری‌های دفاعی، افزایش قدرت موشکی و تقویت نیروهای مسلح را بیش از گذشته آشکار کرده است. به همین دلیل، او آینده امنیت کشور را در گرو حفظ و ارتقای این ظرفیت‌ها می‌داند.

اگر مجموعه این اظهارات را در کنار یکدیگر قرار دهیم، می‌توان گفت سخنان سرلشکر محسن رضایی بر چند محور استوار است: فرصت محدود برای بازگشت به دیپلماسی، پایان سیاست همزمان جنگ و مذاکره، تداوم بازدارندگی مبتنی بر مقابله‌به‌مثل، آمادگی برای تغییر سطح پاسخ در صورت ادامه تجاوز، بهره‌گیری از ظرفیت‌های ژئوپلیتیکی همچون تنگه هرمز و استمرار تقویت توان دفاعی کشور. این مؤلفه‌ها در کنار یکدیگر، تصویری از نگاه اعلامی جمهوری اسلامی به شرایط کنونی ارائه می‌کنند؛ نگاهی که در آن، دیپلماسی همچنان یک گزینه است، اما تنها در صورتی که با کاهش فشار و توقف اقدامات نظامی همراه باشد. از این منظر، مهلت دو تا سه‌روزه‌ای که رضایی از آن سخن می‌گوید، صرفاً یک زمان‌بندی سیاسی نیست؛ بلکه نمادی از این است که تهران برای بازگشت به دیپلماسی، فرصت را محدود و مشروط می‌داند و همزمان بر حفظ آمادگی خود برای مواجهه با هر سناریوی دیگر تأکید می‌کند.