علم آزادی: دموکراسی، خرد و قوانین طبیعت

به گزارش پیام آشنا، پیوند میان پیشرفت علم و آزاداندیشی یکی از مهم‌ترین و پویاترین روابط در تاریخ اندیشه و توسعه‌ اجتماعی است. این ارتباط نه تنها در سطح نظری، بلکه در ساختارهای نهادی، فرهنگی و سیاسی جوامع مدرن نیز قابل مشاهده است. تیموتی فریس (Timothy Ferris) در کتاب علم آزادی (The Science of Liberty: Democracy, Reason, and the Laws of Nature)، به ریشه‌های مشترک علم و آزادی پرداخته و نشان می‌دهد که هر دو مفهوم از خردگرایی و تجربه‌گرایی نشأت گرفته‌اند. این نویسنده با بررسی دوران روشنگری، نقش متفکرانی چون جان لاک، فرانسیس بیکن و توماس جفرسون را در شکل‌گیری هم‌زمان علم مدرن و دموکراسی لیبرال برجسته می‌کند.
کتاب علم آزادی نه صرفاً یک اثر علمی یا سیاسی، بلکه یک مانیفست فکری است که از تجربه‌گرایی، نقدپذیری و نظام‌های فکری باز دفاع می‌کند. تیموتی فریس از یک آزمایش اجتماعی سخن می‌گوید. این که آیا علم می‌تواند در خدمت استبداد باشد؟ پاسخ خیر است. فریس در اینجا با تحلیلی تاریخی و فلسفی توضیح می‌دهد که علم واقعی تنها در بستر آزادی شکوفا می‌شود و هر گاه در خدمت ایدئولوژی یا قدرت مطلق قرار بگیرد، در واقع از ماهیت خود تهی شده و به ضدعلم تبدیل می‌گردد.

علم در خدمت استبداد؛ تجربه‌ شکست‌خورده
تیموتی فریس در کتاب علم آزادی با اشاره به نمونه‌هایی همچون آلمان نازی، شوروی استالینی و چین مائوییستی، نشان می‌دهد که تلاش برای استفاده از علم در خدمت استبداد، نه تنها ناکام مانده، بلکه به فاجعه‌های انسانی و علمی منجر شده است. در آلمان نازی، علم نژادی جایگزین زیست‌شناسی شد و دانشمندان یهودی از دانشگاه‌ها طرد شدند. در شوروی، تروفیم لیسنکو با علم جعلی‌اش کشاورزی را نابود کرد و مخالفان علمی را به زندان فرستاد. در چین، علم در خدمت انقلاب فرهنگی قرار گرفت و پژوهش‌های مستقل سرکوب شدند. تیموتی فریس این موارد را نمونه‌هایی از تحریف علم توسط قدرت سیاسی می‌داند که نتیجه‌اش نه پیشرفت، بلکه عقب‌ماندگی و سرکوب بوده است.
«تجارت برنامه‌ریزی شد تا نوع بشر را با هم متحد کند؛ و اگر ثروت بی‌حد و حصرْ ربدوشامبر باشد، تجارت، کمربند طلایی زمین است». تیموتی فریس این جمله را به نقل از ویلیام کوپر در کتاب علم آزادی آورده؛ او می‌خواهد نشان دهد که چگونه اقتصاد بازار آزاد و تجارت بین‌المللی می‌تواند به‌عنوان ابزارهایی برای اتحاد نوع بشر، کاهش تعصب‌های ملی‌گرایانه و تقویت آزادی‌های فردی عمل کند. فریس با ارجاع به تاریخچه‌ تجارت در هلند، بریتانیا و ایالات متحده، نشان می‌دهد که نظام‌های باز اقتصادی، زمینه‌ساز نوآوری علمی و آزادی سیاسی بوده‌اند.
کتاب علم آزادی توسط جمیل آریایی به فارسی برگردانده شده و به همت انتشارات مازیار در اختیار شما عزیزان قرار گرفته است.

نکوداشت‌های کتاب علم آزادی
• خوش‌بین به شکلی نامتعارف… تیموتی فریس شواهد انکارناپذیری ارائه می‌کند که علی‌رغم فجایع جنگ و تروریسم، پیشرفت شگفت‌انگیزی در سطح زندگی و میزان آزادی فردی حاصل شده است. (فایننشال تایمز)
• روشن و گیرا… عمیقاً مهم… مطالعه‌ روایت شفاف و آموزنده‌ فریس، بسیار لذت‌بخش است. (ای. سی. گرایلینگ، مجله‌ نیو ساینتیست)
• کتاب علم آزادی اثری جذاب و بلندپروازانه از تیموتی فریس، به درستی یادآور می‌شود که علم بخش جدانشدنی از ابزار فکری پیشگامان بزرگ آزادی‌های سیاسی و فردی بوده است. (نیویورک تایمز ریویو)
• کتابی مهم و به‌شدت خواندنی… سرزنده و ژرف‌بین… فریس یکی از ماهرترین مروجان علم در آمریکا است و ثابت می‌کند که مورخی جذاب نیز هست. (سان‌فرانسیسکو کرونیکل)
• کتابی مهم، به‌موقع و با نثری درخشان… تیموتی فریس یکی از معدود مفسران برجسته‌ علوم فیزیکی زنده‌ امروز است. علم آزادی اثری است عمیقاً دلنشین. (واشنگتن پست)

کتاب علم آزادی برای شما مناسب است اگر
• به دنبال فهم عمیق‌تری از رابطه‌ علم و سیاست هستید.
• به فلسفه، علوم سیاسی، تاریخ اندیشه و جامعه‌شناسی علاقه دارید.
• منتقد ایدئولوژی‌های بسته هستید و می‌خواهید بدانید چگونه نظام‌های فکری مانند مارکسیسم، فاشیسم و توتالیتاریسم، علم را تحریف کرده‌اند.
• دغدغه‌ آزادی و عقلانیت عمومی همواره در شما زنده بوده است و برای تفکر انتقادی ارزش قائل هستید.

در بخشی از کتاب می‌خوانیم
میکل‌آنژ – مردی خشن، کارگری قوی‌هیکل که ماه‌ها حمام نمی‌کرد یا چکمه‌های زوار دررفته‌اش را از پا درنمی‌آورد، و دماغ‌اش در دعوا شکسته بود – نیز در آنی از کوره درمی‌رفت. هنگامی که لئوناردو می‌خواست میکل‌آنژ را مسخره کند به دوستان‌اش که در برابر قصر گاوینا درباره‌ی ابیاتی از دانته بحث می‌کردند ‌گفت «میکل‌آنژ آن‌ها را برای شما توضیح خواهد داد،» میکل‌آنژ هم در جواب، مهارت فنی لئوناردو را زیرسوآل برد، نه هنر او را: «تو اسبی طراحی کردی که آن را با برنز ریخته‌گری کنی و چون ریخته‌گری نمی‌دانستی از خجالت آن را رها کردی – و مردم احمق میلانی هم تو را باور کردند.» آهنگر مشهورِ بنونوتو سلینی اوباشی بود که در زندگی‌نامه‌اش ضمن خودستایی می‌گوید چهار مرد را کشته و اشراف‌زادگان ثروتمندی را چنان به زانو درآورده که به او التماس کرده‌اند تا خواسته‌های‌اش را اجابت کنند. قصه‌های اغراق‌آمیز سلینی بازتابی از رنجی هستند که بسیاری از هنرمندان و صنعتگران تجربه کرده‌اند و هر چند مهارت‌شان برای آن‌ها پول و شهرت آورده اما به آن منزلت اجتماعی نرسیده‌اند که حق‌شان بوده.
درآمد مالی و مدیریت بر آن کمک کرد تا روش‌های تحلیل کمّی پیشرفت کنند که بدون آن‌ها علم تنها در سطح توصیف می‌ماند. بانکداران فلورانسی، بازرگانان میلانی، و تجار ونیزی به نوآوری‌های مهمی چون حسابداری دوبل دست یافتند و اخلاف‌شان آن را از کتاب تأثیرگذار لوکا پاچولی با عنوان خلاصه‌ی حساب یاد گرفتند که برای نخستین‌بار به سال ۱۴۹۴ در ونیز منتشر شد – حال آن که پیشرفت‌های تکنولوژیکی با پیشگامی ضرابخانه‌های جنوایی‌ها، فلورانسی‌ها، و ونیزی‌ها به خاطر قابل‌اعتماد بودن وزن و خلوص سکه‌هایی که ضرب می‌کردند برای سکه‌های آن‌ها شهرت بین‌المللی کسب کرد. ضرب سکه به یکی از موضوعات علمی تبدیل شد و نیکولاس کپرنیک به سال ۱۵۲۶ رساله‌ای در باب سکه‌زنی در لهستان منتشر کرد و آیزاک نیوتون در سال ۱۶۹۹ ریاست ضرابخانه‌ی لندن را به عهده گرفت.