خروش حیدری

صرف‌نظر از قضاوت‌های سیاسی، بسیاری از ناظران بر این باورند که رخدادهای پس از ۹ اسفند ۱۴۰۴، نقطه عطفی در محاسبات راهبردی ایران محسوب می‌شود. به همین دلیل، تحلیل آینده ایران تنها با تکیه بر الگوهای پیشین امکان‌پذیر نیست و باید در پرتو تحولات جدید بررسی شود.

رقابت دو روایت درباره ایران

در روزهای برگزاری مراسم، تقریباً همه رسانه‌های معتبر بین‌المللی از رویترز و آسوشیتدپرس گرفته تا فایننشال تایمز، گاردین و الجزیره، گزارش‌هایی مفصل از حضور جمعیت در تهران، قم، مشهد، نجف و کربلا منتشر کردند. اگرچه زاویه نگاه این رسانه‌ها متفاوت بود، اما در یک نکته اشتراک داشتند؛ ابعاد مراسم به اندازه‌ای گسترده بود که نمی‌شد آن را نادیده گرفت.

از همین نقطه، دو روایت متفاوت درباره ایران شکل گرفت. روایت نخست که در بخشی از تحلیل‌های غربی نیز دیده می‌شود، این است که جمهوری اسلامی برخلاف برخی پیش‌بینی‌ها، مرحله انتقال قدرت را بدون نشانه‌ای از فروپاشی فوری ساختارهای حکمرانی پشت سر گذاشته و نهادهای سیاسی و اجرایی به فعالیت خود ادامه داده‌اند. این برداشت، بر مشاهده نحوه عملکرد نهادهای حکومتی در روزهای پس از این رویداد تکیه دارد.

در مقابل، روایت دوم بر این نکته تأکید می‌کند که نمایش انسجام در یک مقطع حساس، لزوماً به معنای حل شدن چالش‌های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی ایران نیست و ارزیابی آثار بلندمدت این رویداد به روندهای ماه‌ها و سال‌های آینده بستگی خواهد داشت.

همین دوگانگی در روایت‌ها نشان می‌دهد که آنچه در خیابان‌های تهران، قم، مشهد، نجف و کربلا رخ داد، بیش از آنکه یک مراسم سوگواری باشد، به موضوعی برای بازتعریف تصویر ایرانی قوی و با صلابت در فضای رسانه‌ای جهان تبدیل شده است.

اندیشکده‌ها؛ تغییر محاسبات یا انتظار برای آینده؟

در محافل مطالعاتی غرب نیز ارزیابی‌ها یکدست نیست. برخی پژوهشگران معتقدند جنگ و ترور رهبر ایران، برخلاف انتظار برخی تحلیلگران، موجب فروپاشی سریع ساختار سیاسی نشد و حتی در کوتاه‌مدت نوعی همگرایی داخلی در برابر تهدید خارجی ایجاد کرد. در مقابل، گروهی دیگر تأکید دارند که پایداری این همگرایی به نحوه مدیریت انتقال قدرت، شرایط اقتصادی و تعامل حکومت با مطالبات جامعه وابسته است.

در بسیاری از این تحلیل‌ها، مفهوم «ادراک راهبردی» جایگاه مهمی دارد. در ادبیات روابط بین‌الملل، قدرت کشورها تنها با شاخص‌های نظامی سنجیده نمی‌شود؛ بلکه توانایی مدیریت بحران، حفظ انسجام نهادی و شکل‌دهی به روایت مؤثر نیز بخشی از قدرت ملی محسوب می‌شود. از این منظر، مراسم تشییع به یکی از عناصر مؤثر در بازتعریف برداشت بازیگران خارجی از وضعیت داخلی ایران تبدیل شد، هرچند هنوز برای نتیجه‌گیری قطعی زود است.

اندیشکده‌ها در کشورهای غربی یکی از بازیگران اثرگذار بر فرآیند سیاست‌گذاری به شمار می‌روند و بسیاری از گزارش‌های راهبردی دولت‌ها از دل این مراکز بیرون می‌آید. در عین حال، منتقدان معتقدند وابستگی مالی برخی از این مراکز به دولت‌ها از جمله صهیونیست، بنیادهای خصوصی یا نهادهای ذی‌نفوذ می‌تواند بر اولویت‌های پژوهشی و چارچوب تحلیل‌های آنها اثرگذار باشد.

حضور میلیونی؛ پیام رسانه‌ای فراتر از مرزها

آنچه بیش از همه مورد توجه رسانه‌های جهان قرار گرفت، حجم تصاویر منتشرشده از مراسم بود. بسیاری از تحلیلگران رسانه معتقدند در عصر شبکه‌های اجتماعی، تصویر گاه بیش از بیانیه‌های رسمی بر افکار عمومی اثر می‌گذارد. انتشار گسترده تصاویر جمعیت در ایران و عراق، به بخشی از رقابت روایت‌ها درباره ایران تبدیل شد.

در مقابل، برخی رسانه‌ها نیز تلاش کردند این تصاویر را در چارچوب فضای جنگی، بسیج عمومی و شرایط خاص کشور تحلیل کنند و از تعمیم آن به کل جامعه ایران خودداری کردند. همین تفاوت نگاه نشان می‌دهد که رقابت بر سر روایت ایران، همچنان یکی از محورهای اصلی پوشش رسانه‌ای غرب است.

در مجموع، آنچه از مجموعه گزارش‌های رسانه‌های بین‌المللی برمی‌آید، این است که تصویر ایران در افکار عمومی جهان وارد مرحله‌ای تازه شده است. اگر پیش از این بخش قابل توجهی از تحلیل‌ها بر احتمال بی‌ثباتی داخلی متمرکز بود، اکنون بخشی از تحلیلگران از تاب‌آوری ساختار سیاسی و توانایی آن در مدیریت شرایط بحرانی سخن می‌گویند. در مقابل، گروهی دیگر همچنان معتقدند ارزیابی نهایی باید به تحولات ماه‌های آینده موکول شود.

هم‌زمانی حملات آمریکا و پرسش درباره پیام سیاسی آن

در حالی که آیین‌های تشییع در کانون توجه رسانه‌های جهان قرار داشت، دور تازه حملات آمریکا به برخی زیرساخت‌های ایران نیز آغاز شد. دولت آمریکا این اقدامات را در چارچوب تحولات میدانی و تشدید درگیری‌ها توضیح داده است.

با این حال، هم‌زمانی این حملات با اوج پوشش رسانه‌ای مراسم، در میان برخی تحلیلگران به بحث گذاشته شد. برخی ناظران معتقدند این هم‌زمانی می‌تواند تلاشی برای حفظ فشار سیاسی و نظامی بر تهران و جلوگیری از تغییر فضای روانی و رسانه‌ای به سود ایران تلقی شود. در مقابل، گروهی دیگر این برداشت را کافی نمی‌دانند و معتقدند تصمیم‌های نظامی آمریکا را باید در چارچوب مجموعه‌ای از ملاحظات امنیتی، منطقه‌ای و راهبردی بررسی کرد، نه صرفاً به یک عامل مشخص نسبت داد.

از همین رو، برخی تحلیلگران معتقدند نبرد کنونی تنها در میدان نظامی جریان ندارد، بلکه عرصه رسانه، افکار عمومی و ادراک راهبردی نیز به بخشی از میدان رقابت تبدیل شده است؛ رقابتی که نتیجه آن می‌تواند بر تصمیم‌های آینده بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای اثر بگذارد.

آزمون بزرگ؛ از سرمایه نمادین تا آینده سیاسی

صرف‌نظر از تفاوت روایت‌ها، اغلب ناظران بر یک نکته اتفاق نظر دارند؛ ایران وارد مرحله‌ای تازه از تاریخ سیاسی خود شده است. مراسم تشییع، فارغ از برداشت‌های سیاسی، نشان داد که تحولات داخلی ایران همچنان از مهم‌ترین متغیرهای امنیتی و ژئوپلیتیکی غرب آسیاست و هر تحول در تهران می‌تواند بر محاسبات منطقه‌ای و بین‌المللی اثر بگذارد.

پرسش اصلی اکنون این نیست که مراسم چگونه برگزار شد؛ بلکه این است که این سرمایه نمادین و توجه جهانی، چگونه بر آینده سیاست داخلی، روابط خارجی و معادلات منطقه‌ای اثر خواهد گذاشت. پاسخ این پرسش نه در تصاویر چند روز گذشته، بلکه در تصمیم‌ها و روندهایی نهفته است که در ماه‌ها و سال‌های آینده شکل خواهد گرفت.

شاید برای قضاوت درباره پیامدهای بلندمدت این رویداد هنوز زود باشد، اما یک واقعیت را نمی‌توان نادیده گرفت؛ آیین تشییع رهبر شهید ایران تنها یک مراسم سوگواری نبود، بلکه به رویدادی تبدیل شد که رسانه‌ها، دولت‌ها و مراکز مطالعاتی جهان را واداشت بار دیگر درباره ایران، قدرت ملی و آینده معادلات غرب آسیا تجدیدنظر کنند.