از خانه تا طراحی سامانه‌های دفاعی؛ تحول نقش زنان در جنگ

در روایت کلاسیک از جنگ، به‌ویژه در دوران جنگ ایران و عراق، زنان ستون‌های پنهان اما حیاتی بودند؛ از پشتیبانی و تدارکات گرفته تا پرستاری، امدادرسانی و حفظ انسجام خانواده‌ها. پشت جبهه بدون حضور آنان عملاً فرو می‌پاشید. آن‌ها جنگ را در خانه‌ها، بیمارستان‌ها و شبکه‌های مردمی پیش می‌بردند؛ بی‌آنکه نامشان در روایت‌های رسمی به اندازه کافی ثبت شود.

اما امروز، در این دو جنگ اخیر، این نقش دچار یک دگرگونی جدی شده است. زنان همچنان در همان جایگاه‌های سنتی—حفظ آرامش خانواده، مدیریت بحران‌های روزمره، حضور در فضاهای اجتماعی و حتی کنشگری رسانه‌ای—فعال‌اند، اما این تنها بخشی از تصویر است. لایه‌ای عمیق‌تر شکل گرفته؛ جایی که زنان دیگر فقط «پشتیبان» نیستند، بلکه خود بخشی از سازوکار دفاعی‌ به حساب می آیند.

نماد برجسته این تغییر، دقیقاً در همان نقطه‌ای شکل می‌گیرد که معمولاً از دید ما پنهان است؛ جایی که «جنگ» دیگر فقط در خط مقدم تعریف نمی‌شود، بلکه در لایه‌های عمیق‌تری از دانش، فناوری و طراحی جریان دارد. در این سطح، زنانی حضور دارند که در قاب دوربین دیده نمی‌شوند، اما عملاً بخشی از معادله قدرت هستند.

در سال ۱۴۰۴، عزیز نصیرزاده، وزیر دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح ـ که امروز از او با عنوان «شهید» یاد می‌شود ـ برای نخستین‌بار این لایه پنهان را به سطح روایت عمومی آورد. او در بازدید از نمایشگاه «دستاوردهای زنان قهرمان دفاعی» که به مناسبت روز زن برگزار شده بود، صریحاً از نقش این زنان پرده برداشت؛ زنانی که در طراحی، تولید و ارتقای سامانه‌های پدافندی، پهپادی و تجهیزات پیشرفته در وزارت دفاع جمهوری اسلامی ایران نقش مستقیم دارند. از سامانه پدافندی 《صیاد۴》تا موشک‌اندازی که تانک‌های مرکاوا را شکار می‌کند و انواع پهپادهای مراقبت و شناسایی.

اهمیت این اظهارات فقط در «تقدیر» نبود، بلکه در «تغییر روایت» بود. تأکید بر حضور زنان در پیشرفته‌ترین حوزه‌های دفاعی، در واقع یک جابه‌جایی مفهومی را تثبیت کرد: زن در ساختار دفاعی امروز، صرفاً نیروی پشتیبان نیست، بلکه بخشی از تولید قدرت است؛ همان‌طور که در روزهای اخیر اخبار موثقی مبنی بر اصابت‌های موفق به جنگنده‌های پیشرفته و رادارگریز دشمن توسط سامانه یکپارچه پدافند کشور منتشر شد.

وقتی گفته می‌شود زنان «پا به پای مردان» در پروژه‌ها حضور دارند، مرز قدیمی میان «پشت جبهه» و «خط مقدم» عملاً فرو می‌ریزد.

در نسبت با جنگ رمضان، این تصویر حتی معنادارتر می‌شود؛ این هم‌زمانیِ «ایمان» و «اقدام»، چهره تازه‌ای از مشارکت زنان را نشان می‌دهد؛ حضوری که هم در ساحت معنوی ریشه دارد و هم در میدان عمل امتداد پیدا می‌کند.

در واقع، اگر در جنگ هشت‌ساله، زنان «پشت جبهه» را زنده نگه داشتند، امروز مرز میان جبهه و پشت جبهه برای آن‌ها تا حد زیادی از بین رفته است. آن‌ها در خانه، در جامعه، در رسانه، و حتی در قلب صنایع دفاعی حضور دارند—گاهی آشکار، اما اغلب گمنام.

شاید وقت آن رسیده که روایت جنگ را بازنویسی کنیم؛ روایتی که در آن، زنان نه فقط همراهان جنگ، بلکه بخشی از آن به شمار می‌آیند.

باهره حیدری