فرصت یا تله؟ وابستگی حملونقل کرج به ناوگان برقی
۲۵ آذر ۱۴۰۴کافی است در خیابان ساعتها معطل بمانید و نتوانید از خدمات تاکسیهای اینترنتی استفاده کنید، یا به علت درآمد کم مجبور باشید از وسایل حملونقل عمومی استفاده کنید؛ آنوقت است که میتوانید نسبت به رضایت یا نبود رضایت شهروندان از سرویسهای حملونقل عمومی گزارشی تهیه کنید.
سرویسهای تاکسی و اتوبوس، بهویژه در مناطق حاشیهای مانند حسنآباد، بهارستان، اسلامآباد، حصار، شهرک امیرالمؤمنین، اکبرآباد و کلاک، با زمان انتظار ۴۵ تا ۹۰ دقیقهای از سوی مردم این مناطق گزارش شده است. توزیع نامتوازن خدمات، با تمرکز بر هسته مرکزی و BRT، عدالت را نقض کرده و نارضایتی گستردهای ایجاد کرده است؛ در حالی که شورای شهر بارها بازمهندسی خطوط را برای دستیابی به رضایت حداکثری ضروری دانسته و بر آن تأکید دارد.
ناوگان تاکسیهای کرج بحرانی است؛ بیش از ۱۰۰۰ تا ۳۰۰۰ خودرو راکد یا غیرفعال، فرسودگی بالا و تخلفات رانندگان (عدم اعتنا به مسافران، ترک خدمت) نارضایتی را تشدید کرده است. نبود نظارت شهرداری بر تاکسیهای غیرفعال، قاچاق مسافر را تقویت کرده و نوسازی ناوگان بهعنوان راهکاری برای افزایش رضایت پیشنهاد شده است.
در حاشیه شهر نیز کمبود اتوبوس و خطوط نامتوازن، معطلیهای طولانی ایجاد کرده است؛ محلاتی مانند اوقافیها و آقتپه فاقد سرویس کافیاند. با وجود افزایش ۳۰ دستگاه اتوبوس جدید و رضایت نسبی در مرکز شهر، حاشیهها همچنان محروم ماندهاند.
علیرضا رحیمی، عضو شورای شهر کرج، بارها بر تسریع تحویل ناوگان، جذب ۴۰۶ راننده و بازمهندسی خطوط تأکید کرده است تا عدالت توزیعی برقرار شود.
در کلانشهر کرج، متوسط سفر روزانه با تاکسی بیش از اتوبوس گزارش شده که نشاندهنده وابستگی بالای شهر به تاکسی است. این آمار کل شهر را پوشش میدهد، اما در محلات حاشیهای و قدیمی، سهم اتوبوس بسیار پایینتر است و عمدتاً به دلیل کمبود ناوگان، جابهجایی به تاکسی محدود میشود. عدم تفکیک دقیق آماری برای حاشیهها، چالش نظارت را برجستهتر کرده است.
در برخی مناطق حاشیهای، استفاده از اتوبوس به دلیل معطلی بسیار و خطوط نامتوازن، و همچنین تاکسیها به دلیل فرسودگی و غیرفعال بودن بخشی از ناوگان، تنها درصد کمی از نیاز حملونقل را پوشش میدهند.
نارضایتی شهروندان و ضرورت اقدام
با وجود آلودگی مکرر هوا، مردم در برخی مناطق تلاش دارند از وسایل حملونقل شهری استفاده کنند، اما مطالعات میدانی نشان میدهد میانگین زمان انتظار که گاهی به ۹۰ دقیقه در ایستگاهها میرسد، از نارضایتی شهروندان در مناطق حاشیهای حکایت دارد. این شرایط نهتنها بهرهوری ناوگان موجود را کاهش داده، بلکه موجب افزایش استفاده از خودروهای شخصی و بالا رفتن هزینههای روزانه خانوار شده است.
از آنجایی که تاکنون شهرداری گزارش جامعی در این خصوص ارائه نکرده است، انتظار میرود با ارائه آمار تفکیکی از سفرهای روزانه، حجم تردد و شاخص رضایت در مناطق مختلف، زمینه تصمیمگیری دقیقتر برای توسعه خطوط جدید، بازسازی ناوگان و گسترش حملونقل پاک فراهم شود.
ورود تاکسیهای برقی به کرج
شرکت «داتوان» بهتازگی وارد حوزه حملونقل شهری کرج شده است. ناوگان تاکسیهای برقی، مانند تویوتا و چانگان ایدو، در قالب پروژهای که با تمرکز بر کرج (بهجای تهران، طبق اظهارات مهدی چمران، رئیس شورای شهر تهران) بهعنوان فاز آزمایشی راهاندازی شده، وعدههایی مانند هزینه کمتر سفر، اینترنت رایگان و رانندگان حقوقبگیر ارائه میدهد.
در گفتوگو با برخی شهروندان، جالب است که اظهار داشتهاند نمیدانیم با آن سابقهای که از بانی این طرح در ذهن داریم، باید خوشحال باشیم یا نگران.
همچنین برای برخی رسانهها و افکار عمومی مشخص نیست که باید از اجرای این طرح دفاع کنند یا به فرد پشت پرده آن توجه داشته باشند.
مزایای حملونقل برقی برای کرج
کاهش آلودگی و هزینه سوخت، آرزوی هر شهروندی است. از آنجایی که تاکسیهای برقی هزینه نگهداری تا ۴۰ درصد کمتر دارند و میتوانند آلایندههای کرج، بهویژه در حاشیههایی مانند مشکیندشت و کلاک، را کاهش دهند، این الگو مشابه مدلهای اجراشده در شهرهای پیشرفته جهان است.
با این حال، پرسشهایی در اجرای این طرح در کرج مطرح میشود: آیا نوع خودروی مصرفی در این سیستم، رفاه رانندگان و مسافران را در نظر گرفته است؟ آیا مدل مالکیتی شرکت با حقوق ثابت میتواند ثبات شغلی ایجاد کند و امکاناتی مانند وایفای و شتاب نرم، رضایت کاربران را افزایش دهد؟ و آیا تخمین بازگشت سرمایه پس از شش سال منطقی است؟
از آنجایی که کلانشهر کرج با کمبود اتوبوس و فرسودگی ۵۷۰۰ دستگاه تاکسی روبهروست، این ناوگان میتواند ۱۰۰ تا ۲۰۰ هزار سفر حاشیهای را پوشش دهد و BRT مرکزی را تکمیل کند.
با این حال، با توجه به سودآوری پایین (۲۹ میلیون تومان در ماه در مقابل ۱.۵ میلیارد تومان سرمایه برای هر خودرو) و زیرساخت ناکافی شارژ، میتوان گفت دفاع کلیدی از این طرح بر نظارت عمومی و شفافیت شهرداری کرج استوار است. اگر آمار سفرهای واقعی، رضایت ۶۰ درصدی و کاهش زمان انتظار ۹۰ دقیقهای تأیید شود، پروژه به نفع حملونقل پاک کرج خواهد بود؛ در غیر این صورت، شورا باید پلاکها و عملکرد ناوگان را بهدقت رصد کند. این ورود میتواند وابستگی ۹۰ درصدی به تاکسیهای فرسوده را کاهش دهد، مشروط بر آنکه منافع عمومی بر روابط مالکی اولویت داشته باشد.
قانون تسهیل رقابت و منع انحصار، بهعنوان مبنای اصلی تنظیم بازار، تمامی قراردادهای دارای ماهیت انحصاری را مشمول بررسی و نظارت شورای رقابت میداند. بر این اساس، واگذاری انبوه تاکسیهای برقی به یک شرکت خاص ـ مانند «داتوان» ـ باید از نظر سهم بازار، قراردادهای تبعی و ساختار مالکیتی ارزیابی شود. در صورت عبور سهم یک شرکت از ۳۰ درصد بازار، شورا موظف به مداخله و اعمال جریمه است. شهرداری کرج نیز در چارچوب اصل شفافیت، مکلف است اطلاعات مربوط به آمار سفرها، پلاک خودروها، قراردادها و ترکیب مالکیت ناوگان را بهصورت عمومی منتشر کند تا از تمرکز بیش از حد، مانند مالکیت ۹۰ درصد ناوگان توسط یک شرکت، جلوگیری شود.
ابزارهای عملیاتی نظارت
یکی از ابزارهای عملیاتی نظارت شورا و شهرداری کرج، صدور مجوزهای رقابتی است؛ بهگونهای که از اپراتورهای موازی دیگر نیز با عوارض کمتر برای واردات خودروهای برقی استفاده شود و همزمان جایگاهها و زیرساخت تأمین برق آنها فراهم شود.
نظارت بر تسهیلات بانکی و یارانه شارژ برقی برای جلوگیری از انحصار بانکی، و هدفگذاری پوشش ۴۰ درصدی ناوگان فعلی توسط رقبا، از دیگر اقداماتی است که شورای شهر میتواند بهعنوان ناظر دنبال کند.
از آنجایی که ورود خودروهای برقی اتفاقی مثبت است، برای شفافیت بیشتر و تنویر افکار عمومی لازم است شورای شهر با تصویب مصوبهای، شهرداری را ملزم به ارائه گزارشهای سهماهه از سطح شهر کند و از اصل ۴۴ قانون اساسی برای واگذاری خطوط به رقبا استفاده شود؛ سیاستی که وابستگی به یک فرد را خنثی کرده و رقابت را تضمین میکند.
خانینژاد