از مزرعه تا بازار؛ داستان گرانی‌های تکراری

برنج؛ کمبود عرضه و توقف‌های مقطعی در واردات

در هفته‌های اخیر قیمت انواع برنج، به‌ویژه برنج‌های خارجی همچون پاکستانی و هندی، افزایش محسوسی را تجربه کرده است. گزارش‌های صنفی از کاهش عرضه و تأخیر در ترخیص محموله‌های وارداتی حکایت دارد؛ موضوعی که باعث شد بازار به‌سرعت با کمبود روبه‌رو شود و قیمت‌ها در خرده‌فروشی جهش کند.

صنف بنکداران می‌گوید که بخشی از محموله‌های وارداتی، با وجود خرید و رسیدن به گمرک، به دلیل کندی روند تخصیص ارز یا مشکلات ترخیص وارد بازار نشده است. همین تأخیر چند هفته‌ای کافی بود تا «شکاف عرضه» شکل بگیرد و فرصت برای افزایش قیمت فراهم شود.

از سوی دیگر، برخی فعالان بازار معتقدند که دلالان با نگه‌داشتن بخشی از موجودی به افزایش قیمت‌ها دامن زده‌اند. در بازار داخلی نیز با نزدیک شدن به پایان فصل برداشت، عرضه طبیعی کاهش پیدا می‌کند و همین امر تنش قیمتی را تشدید کرده است.

لبنیات؛ فشار هزینه‌ها و جهش قیمت شیر خام

لبنیات نیز طی دو ماه اخیر یکی از پرتلاطم‌ترین دوره‌های قیمتی سال را پشت سر گذاشته است. افزایش قیمت شیر خام ــ که گزارش‌ها از رشد بیش از ۵۰ درصدی آن نسبت به ابتدای سال حکایت دارد ــ مهم‌ترین عامل گرانی اعلام می‌شود.

کارخانه‌های لبنی می‌گویند قیمت علوفه و خوراک دام طی ماه‌های اخیر به‌شدت افزایش یافته و دامداران برای ادامه تولید مجبور شده‌اند قیمت شیر خام را بالا ببرند. به‌طور طبیعی، این افزایش بلافاصله به قیمت پنیر، شیر پاستوریزه، کره و سایر فرآورده‌ها منتقل شده است.

علاوه بر فشار هزینه، برخی فعالان تصریح می‌کنند که کاهش تولید شیر خام در بعضی مناطق و مشکلات حمل‌ونقل فصلی نیز عرضه را محدود کرده است؛ موضوعی که باعث نوسان‌های شدیدتر در قیمت مصرف‌کننده شده است.

نقش عوامل کلان؛ تورم و نوسان ارزی

تورم عمومی بالا و نرخ ارز ناپایدار، بستر مشترک گرانی در هر دو بازار است.

ا            برنج، به‌ویژه انواع خارجی، مستقیماً از نرخ ارز تأثیر می‌پذیرد و هر وقفه یا محدودیت در ثبت سفارش، به کمبود عرضه می‌انجامد.

• در بازار لبنیات، گرانی تجهیزات، بسته‌بندی، انرژی و حمل‌ونقل در کنار افزایش قیمت نقدی نهاده‌ها، هزینه تولید را سنگین‌تر کرده است.

کارشناسان می‌گویند وقتی تورم تولید بالا باشد، سیاست قیمت‌گذاری دستوری نمی‌تواند به‌تنهایی بازار را کنترل کند و به‌جای مهار گرانی، عرضه را محدودتر می‌کند.

پیامدها برای خانوار و تولیدکننده

افزایش قیمت برنج و لبنیات، فشار قابل توجهی بر سبد غذایی خانوارها وارد کرده است. کاهش مصرف برخی اقلام لبنی و جایگزینی آن با محصولات ارزان‌تر، از رفتارهای جدید مصرف‌کنندگان گزارش شده است. کارشناسان تغذیه نسبت به ادامه این روند هشدار داده و آن را تهدیدی برای سلامت عمومی می‌دانند.

از سوی دیگر، تولیدکنندگان نیز از کاهش حاشیه سود و افزایش هزینه‌های سرمایه در گردش گلایه دارند؛ به‌گونه‌ای که برخی واحدهای کوچک لبنی در آستانه توقف تولید قرار گرفته‌اند.

راهکارهای فوری و میان‌مدت

۱) اقدامات فوری

م           تسریع تخصیص ارز و ترخیص محموله‌های برنج برای آرام‌سازی بازار در کوتاه‌مدت.

• افزایش نظارت بر انبارها و شبکه توزیع جهت جلوگیری از احتکار و عرضه قطره‌چکانی.
• افزایش عرضه تنظیم بازاری اقلام لبنی و برنج برای حمایت از اقشار آسیب‌پذیر.

۲) راهکارهای میان‌مدت

• حمایت هدفمند از تولید علوفه و خوراک دام و کاهش هزینه‌های نهاده‌های دامی.
• اصلاح ساختار توزیع از طریق شفاف‌سازی موجودی‌ها و ردیابی زنجیره عرضه.
• ثبات‌بخشی به سیاست‌های ارزی و تجاری تا واردکنندگان و تولیدکنندگان بتوانند با پیش‌بینی بیشتری فعالیت کنند.

بازار برنج و لبنیات در آبان و آذر ۱۴۰۴ نمونه‌ای روشن از تأثیر هم‌زمان عوامل کلان و مشکلات ساختاری بر قیمت مواد غذایی است؛ از یک‌سو تورم و نوسان ارزی هزینه واردات و تولید را بالا برده، و از سوی دیگر اختلال‌های زنجیره عرضه و افزایش هزینه نهاده‌ها، عرضه را محدودتر کرده است. اگرچه ورود محموله‌های جدید برنج و تعدیل نسبی قیمت برخی نهاده‌ها می‌تواند بازار را در هفته‌های آینده آرام‌تر کند، اما بدون اصلاح پایدار در سیاست‌های تولید و تجارت، موج‌های قیمتی در این گروه‌های کالایی تکرار خواهد شد.