پایان محاصره؛ شرط عبور از بن‌بست هرمز

تنگه هرمز؛ امنیت بدون رفع محاصره ممکن نیست

اظهارات اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، در نشست خبری اخیر را می‌توان بازتاب‌دهنده یک موضع محوری در سیاست خارجی ایران دانست: بازگشت امنیت به تنگه هرمز بدون تغییر رفتار آمریکا و اجرای مطالبات تهران امکان‌پذیر نیست. این موضع در حالی مطرح می‌شود که گفت‌وگوهای غیرمستقیم از طریق میانجی‌ها ادامه دارد، اما اختلاف بر سر تعهدات و اقدامات عملی همچنان پابرجاست.

بقایی با اشاره به ابتکار پیشنهادی ایران که پیش‌تر در جریان سفر هیئت نمایندگی کشورمان به نیویورک مطرح شده بود، گفت این طرح همچنان روی میز قرار دارد و دیدگاه‌های طرف مقابل نیز از طریق میانجی‌ها دریافت شده است. به گفته وی، مطالبات ایران روشن است و حتی امکان اجرای طرح در مدت کوتاه دو روزه وجود دارد؛ با این حال، تحقق آن به تصمیم و اراده طرف آمریکایی بستگی دارد.

نکته محوری این موضع‌گیری، پیوند مستقیم میان امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز و پایان محاصره دریایی ایران است. از نگاه تهران، نمی‌توان هم‌زمان محدودیت‌های اقتصادی و دریایی علیه ایران را حفظ کرد و انتظار داشت امنیت این آبراه به وضعیت عادی بازگردد. این رویکرد بر این اصل استوار است که امنیت منطقه‌ای نمی‌تواند یک‌طرفه تعریف شود و حقوق کشوری که با فشار و محدودیت مواجه است، نباید نادیده گرفته شود.

دیپلماسی در سایه بی‌اعتمادی؛ تجربه‌ای که فراموش نمی‌شود

یکی از برجسته‌ترین بخش‌های اظهارات سخنگوی وزارت خارجه، تأکید صریح بر نبود اعتماد میان ایران و آمریکا بود. بقایی با اشاره به سابقه رفتار واشنگتن در روندهای دیپلماتیک یادآور شد که آمریکا بارها مسیر گفت‌وگو را مختل کرده و حتی پس از شکل‌گیری تفاهم نیز به تعهدات خود پایبند نمانده است.

اشاره به تفاهم اسلام‌آباد و نقض آن، در کنار تجربه توافق هسته‌ای و خروج آمریکا از آن در سال ۲۰۱۸، نشان می‌دهد مسئله تهران تنها اختلاف بر سر مفاد مذاکرات نیست؛ بلکه اعتبار طرف مقابل و امکان اتکا به تعهدات آن نیز به مانعی جدی تبدیل شده است.

در چنین شرایطی، تفاوت لحن مقام‌های آمریکایی، از تهدیدهای دونالد ترامپ تا نامه‌نگاری متفاوت جی‌دی ونس، نمی‌تواند به‌تنهایی نشانه تغییر رویکرد واشنگتن تلقی شود. موضع بقایی روشن بود: آنچه برای ایران اهمیت دارد، عملکرد دولت آمریکاست، نه تفاوت در ادبیات و سبک بیان مقام‌های آن. بنابراین، ادامه ارتباط از مسیر میانجی‌ها به معنای کنار گذاشتن احتیاط یا اعتماد به طرف مقابل نیست.

پیام بازدارندگی؛ همراهی با متجاوز بدون هزینه نخواهد بود

در کنار تأکید بر استمرار دیپلماسی، بخش دیگری از اظهارات سخنگوی وزارت خارجه حامل پیام امنیتی روشنی بود. بقایی تصریح کرد هر طرفی که به هر شکل در طراحی، تدارک یا اجرای اقدام نظامی علیه ایران مشارکت کند، نباید خود را از پیامدهای آن مصون بداند.

وی همچنین تأکید کرد هرگونه تعرض نظامی به ایران با واکنشی قدرتمند، فوری و همه‌جانبه مواجه خواهد شد. این موضع در ادامه هشدارهای ایران درباره استفاده از قلمرو، حریم هوایی، امکانات و پایگاه‌های نظامی کشورهای منطقه برای اقدامات تجاوزکارانه مطرح شده است.

اهمیت این پیام در آن است که تهران صرفاً طرف آغازکننده حمله را مخاطب قرار نداده، بلکه دامنه مسئولیت را به کشورهایی نیز تعمیم داده است که امکانات خود را در اختیار متجاوزان قرار می‌دهند. بقایی اقدامات دفاعی ایران را مبتنی بر ماده ۵۱ منشور ملل متحد دانست و تأکید کرد کشورمان در دفاع از تمامیت سرزمینی و امنیت ملی خود مماشات نخواهد کرد.

این موضع در عین حال با تأکید بر ضرورت حفظ روابط با همسایگان همراه است. تهران اعلام کرده خواهان تقابل با کشورهای منطقه نیست، اما انتظار دارد این کشورها اجازه ندهند قلمرو و امکاناتشان برای تعرض به ایران مورد استفاده قرار گیرد.

امنیت منطقه در گرو مسئولیت همسایگان

تأکید بر مسئولیت کشورهای منطقه در تأمین امنیت، بخش دیگری از مواضع تهران را تشکیل می‌دهد. بقایی با اشاره به استفاده از امکانات برخی کشورهای جنوبی خلیج فارس در جریان درگیری‌های اخیر، تصریح کرد ایران نمی‌تواند در برابر چنین اقداماتی سکوت کند.

از نگاه تهران، حضور نظامی آمریکا در منطقه لزوماً تضمین‌کننده امنیت کشورهای میزبان نیست؛ به‌ویژه اگر امکانات مستقر در این کشورها برای حمله به همسایگان به کار گرفته شود. چنین وضعیتی می‌تواند کشورهای میزبان را نیز در معرض پیامدهای درگیری قرار دهد. از همین رو، مطالبه ایران از دولت‌های منطقه، جلوگیری از استفاده از قلمرو و ظرفیت‌های نظامی آن‌ها علیه دیگر کشورهاست.

در همین چارچوب، سخنگوی وزارت خارجه بر همکاری منطقه‌ای و اعتمادسازی میان همسایگان تأکید کرد و یادآور شد ایران و کشورهای منطقه همسایگان دائمی یکدیگر هستند، در حالی که حضور و سیاست قدرت‌های فرامنطقه‌ای می‌تواند تغییر کند.

پرونده هسته‌ای؛ هنوز نوبت موضوعات بعدی نیست

در حوزه هسته‌ای نیز موضع تهران بر تقدم اجرای مطالبات بر ورود به مراحل بعدی مذاکرات استوار است. بقایی تصریح کرد تا زمانی که مطالبات ایران اجرا نشود، امکان ورود به گفت‌وگو درباره موضوعات دیگر وجود ندارد.

وی گزارش‌های مربوط به احتمال انتقال اورانیوم ۶۰ درصد غنی‌شده به کشور ثالث را رد کرد و درباره همکاری با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نیز مسئولیت مدیرکل این نهاد در قبال حملات به تأسیسات هسته‌ای ایران را یادآور شد. تأکید بر صلح‌آمیز بودن برنامه هسته‌ای ایران و عضویت کشورمان در معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای نیز نشان می‌دهد تهران بر چارچوب تعهدات بین‌المللی خود تأکید دارد، اما ورود به موضوعات جدید را به تعیین تکلیف مطالبات فعلی موکول کرده است.

انتخاب تهران؛ دیپلماسی همراه با آمادگی دفاعی

مجموع این مواضع نشان می‌دهد ایران نه مسیر دیپلماسی را کنار گذاشته و نه امنیت ملی خود را به نتیجه مذاکرات یا تحولات سیاسی آمریکا گره زده است. ادامه تبادل پیام‌ها، حفظ ابتکار دیپلماتیک و امکان اجرای سریع پیشنهاد ایران، در کنار هشدار درباره پاسخ همه‌جانبه به هرگونه تجاوز، بیانگر رویکردی است که در آن مذاکره و آمادگی دفاعی دو مسیر موازی برای صیانت از منافع ملی هستند.

در این چارچوب، انتخابات و جابه‌جایی‌های سیاسی آمریکا نیز مبنای اصلی محاسبات تهران نیستند. بقایی با اشاره به اینکه تغییر دولت‌ها لزوماً به معنای تولد آمریکایی متفاوت نیست، تأکید کرد ایران به جای اتکا به تحولات سیاسی واشنگتن، بر تقویت ظرفیت‌های خود متمرکز است.

اکنون توپ در زمین آمریکاست؛ اگر واشنگتن خواهان بازگشت امنیت به تنگه هرمز و آغاز مرحله بعدی توافق است، باید از سطح پیام‌ها و مواضع رسانه‌ای عبور کند و در عمل به مطالبات ایران پاسخ دهد. در غیر این صورت، تداوم فشار و محاصره نه‌تنها مسیر دیپلماسی را هموار نمی‌کند، بلکه می‌تواند هزینه‌های ناامنی در منطقه را افزایش دهد.