ایران در کانون معادلات جدید قدرت

پیام روشن تهران؛ تهدید بدون پاسخ نمی‌ماند

رهبر معظم انقلاب در دیدار فرماندهان ارشد نظامی، آمادگی رزمی هوشمندانه برای مقابله قدرتمند با دشمنان را از الزامات بازدارندگی حداکثری دانستند و بر پاسخ فوری، اثرگذار و بدون محدودیت جغرافیایی به هر سطح و نوعی از تهدید تأکید کردند. همچنین دستور به‌روزرسانی بانک اهداف و گسترش دامنه اهداف احتمالی در برابر اقدامات دشمن آمریکایی ـ صهیونیستی، بخش دیگری از محورهای این پیام بود.

اهمیت این موضع در آن است که تهران تلاش دارد هرگونه محاسبه نظامی علیه ایران را با در نظر گرفتن هزینه‌ها و پیامدهای احتمالی آن همراه کند. به بیان دیگر، بازدارندگی صرفاً به معنای برخورداری از تجهیزات و توان نظامی نیست، بلکه زمانی معنا پیدا می‌کند که طرف مقابل نسبت به اراده، ظرفیت و دامنه پاسخ احتمالی نیز اطمینان پیدا نکند.

این پیام به‌سرعت در رسانه‌های خارجی بازتاب یافت. رویترز، آسوشیتدپرس، خبرگزاری فرانسه، الجزیره، واشنگتن‌پست و رسانه‌هایی همچون روداو و داون پاکستان، هر یک بخش‌هایی از دستورهای رهبر انقلاب درباره پاسخ بدون محدودیت جغرافیایی و به‌روزرسانی بانک اهداف را برجسته کردند. در این میان، رسانه‌های غربی بیش از همه بر پیامدهای احتمالی ازسرگیری درگیری و هم‌زمانی هشدارهای نظامی با تلاش‌های دیپلماتیک برای جلوگیری از جنگ مجدد تمرکز داشتند.

رضایی؛ آمادگی دفاعی در کنار دیپلماسی مشروط

اظهارات شنبه‌شب سرلشکر محسن رضایی، ابعاد دیگری از موضع جمهوری اسلامی ایران را روشن کرد. دبیر شورای عالی امنیت ملی با اشاره به دستور رهبر معظم انقلاب تأکید کرد در صورت هرگونه اقدام جدید علیه کشور، پاسخ ایران با استفاده از تسلیحات جدید و ضربات سنگین به متجاوز همراه خواهد بود. او همچنین تصریح کرد که پایان جنگ باید به‌گونه‌ای رقم بخورد که هیچ کشوری در آینده جرأت تجاوز به ایران را نداشته باشد.

رضایی در عین حال از بازبودن مسیر دیپلماسی در صورت تحقق شروط ایران سخن گفت. وی با اشاره به نامه جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، اعلام کرد نامه را مطالعه کرده، اما هنوز پاسخی به آن نداده است. به گفته او، تغییر محسوس لحن طرف آمریکایی نشانه‌ای قابل توجه است و ایران اکنون منتظر پاسخ نهایی واشنگتن است.

یکی از مهم‌ترین محورهای سخنان دبیر شورای عالی امنیت ملی، تأکید بر مشروط بودن بازگشایی تنگه هرمز به تحقق کامل شروط جمهوری اسلامی ایران بود. او همچنین گفت درباره تغییر دکترین هسته‌ای تاکنون تصمیم رسمی جدیدی اتخاذ نشده است، هرچند در صورت آغاز مجدد جنگ، این موضوع می‌تواند دوباره مورد بحث قرار گیرد.

بازتاب خارجی این اظهارات نیز قابل توجه بود. خبرگزاری رویترز در گزارشی که در رسانه‌هایی از جمله تایمز اسرائیل بازنشر شد، بر موضع رضایی درباره ادامه بسته‌ماندن تنگه هرمز و مشروط بودن مذاکرات هسته‌ای به پذیرش مطالبات ایران تمرکز کرد. آسوشیتدپرس نیز در گزارش تحولات خاورمیانه، اظهارات او درباره تغییر لحن واشنگتن، مدیریت عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز و هشدار درباره پاسخ سنگین با تسلیحات جدید را منعکس کرد. خبرگزاری فرانسه نیز موضوع نامه ونس و ارزیابی رضایی از تغییر لحن آمریکا را مورد توجه قرار داد. رسانه روداو نیز هشدارهای امنیتی او درباره احتمال ازسرگیری درگیری را بازتاب داد.

نکته قابل تأمل آن است که رسانه‌های خارجی، سخنان رضایی را صرفاً در قالب یک هشدار نظامی منعکس نکردند؛ بلکه هم‌زمان به موضوع مذاکرات، شروط ایران، آینده تنگه هرمز و احتمال بازنگری در دکترین هسته‌ای پرداختند. این هم‌زمانی نشان می‌دهد که پرونده ایران در نگاه رسانه‌های بین‌المللی، مجموعه‌ای از متغیرهای به‌هم‌پیوسته نظامی، سیاسی و اقتصادی است.

از تنگه هرمز تا خیابان‌های اروپا

یکی از مهم‌ترین ابعاد تحولات اخیر، گسترش پیامدهای جنگ به اقتصاد جهانی است. تنگه هرمز به‌عنوان یکی از گذرگاه‌های حیاتی انتقال انرژی، در شرایط بحران به عاملی تعیین‌کننده در بازار نفت، هزینه حمل‌ونقل، قیمت سوخت و انتظارات اقتصادی تبدیل شده است. از همین رو، هرگونه اختلال طولانی‌مدت در عبور انرژی از این مسیر، فقط مسئله‌ای منطقه‌ای نیست و می‌تواند هزینه‌های آن را به خانوارها و صنایع در نقاط مختلف جهان منتقل کند.

این نگرانی در اروپا نیز نمود پیدا کرده است. گزارش‌های اخیر آسوشیتدپرس، یورونیوز، لوموند و الجزیره از گسترش اعتراضات در کشورهایی مانند فرانسه، ایتالیا، بلژیک، آلمان، اسپانیا و پرتغال حکایت دارد؛ اعتراضاتی که محورهای اصلی آنها افزایش هزینه‌های زندگی، گرانی سوخت و مواد غذایی، بحران مسکن، دستمزدها و ضعف خدمات عمومی بوده است.

هر کشور با مجموعه‌ای از مشکلات اقتصادی و اجتماعی داخلی مواجه است و افزایش هزینه انرژی و آثار اقتصادی جنگ، یکی از عوامل تشدیدکننده فشار بر خانوارهای اروپایی بوده است. مرکز پژوهش‌های مشترک کمیسیون اروپا نیز پیش‌تر درباره تأثیر شوک انرژی ناشی از جنگ خاورمیانه بر هزینه زندگی خانوارهای اروپایی هشدار داده بود.

اهمیت این تحولات از منظر سیاسی آن است که جنگ، حتی برای کشورهایی که مستقیماً در میدان درگیری حضور ندارند، هزینه‌ساز شده است. افزایش قیمت سوخت و انرژی، فشار بر تولید و حمل‌ونقل و تشدید نارضایتی اجتماعی، تصمیم‌گیران غربی را با این واقعیت مواجه می‌کند که پیامدهای یک ماجراجویی نظامی می‌تواند بسیار فراتر از محاسبات اولیه گسترش یابد.

ایران؛ بازیگری که نمی‌توان از معادلات منطقه حذف کرد

در کنار این تحولات، سخنان رضایی درباره مذاکرات چهارجانبه تهران با حضور ایران، عربستان، ترکیه و پاکستان نیز واجد اهمیت است. او با اشاره به گفت‌وگوهای انجام‌شده درباره ترتیبات امنیتی آینده منطقه، تأکید کرد که بدون حضور مؤثر ایران، شکل‌گیری امنیت پایدار امکان‌پذیر نخواهد بود. از نگاه وی، تجربه درگیری‌های اخیر و مقاومت ایران، ضرورت شکل‌گیری سازوکارهای امنیتی با مشارکت کشورهای منطقه و بدون وابستگی به قدرت‌های فرامنطقه‌ای را برجسته کرده است.

این موضع در شرایطی مطرح می‌شود که نگرانی از گسترش دامنه تهدیدهای رژیم صهیونیستی، صرفاً به ایران محدود نمانده و در گفت‌وگوهای مقام‌های منطقه‌ای نیز مورد توجه قرار گرفته است. بنابراین، مسئله امنیت منطقه به موضوعی مشترک تبدیل شده که از خلیج فارس تا شرق مدیترانه را دربرمی‌گیرد.

۲۴۶ شب ایستادگی؛ پشتوانه راهبرد ملی

با وجود خسارات سنگین، حملات به زیرساخت‌ها و هزینه‌های انسانی و اقتصادی تحمیل‌شده بر کشور، یکی از مؤلفه‌های مهم معادلات کنونی ایران، حضور مستمر مردم در صحنه است. امشب، بنا بر شمارش اعلام‌شده از سوی برگزارکنندگان، دویست‌وچهل‌وهفتمین شب حضور ملت مبعوث‌شده در خیابان‌های سراسر کشور رقم می‌خورد؛ حضوری که نشانه‌ای از پشتیبانی اجتماعی از حفظ امنیت، استقلال و تمامیت ارضی کشور است.

در تحلیل تحولات اخیر، نمی‌توان این پشتوانه اجتماعی را از مؤلفه‌های قدرت ملی جدا کرد. توان دفاعی، انسجام سیاسی، دیپلماسی فعال و همراهی مردم، چهار عاملی است که در کنار یکدیگر بر محاسبات طرف مقابل اثر می‌گذارند. البته تداوم این همراهی، مستلزم توجه جدی به مشکلات معیشتی و اقتصادی مردم و کاهش فشارهایی است که در شرایط جنگی بر زندگی خانوارها تحمیل شده است.

آنچه از کنار هم قرار گرفتن پیام رهبر معظم انقلاب، اظهارات دبیر شورای عالی امنیت ملی و بازتاب رسانه‌های خارجی برمی‌آید، این است که مسئله ایران دیگر صرفاً در چارچوب یک رویارویی نظامی دوجانبه قابل بررسی نیست. امنیت انرژی، آینده نظم منطقه‌ای، هزینه‌های اقتصادی جنگ و معادلات دیپلماتیک، همگی به این پرونده گره خورده‌اند. تهران نیز با تأکید بر آمادگی دفاعی و مشروط بودن مسیر دیپلماسی، پیام روشنی به طرف‌های مقابل داده است: تصمیم درباره امنیت و منافع ملی ایران، تابع فشار نظامی و تهدید نخواهد بود.