سه پایه سفره زیر ذره‌بین؛ از خرید تا مصرف اندازه
۱۴ مهر ۱۴۰۵اختصاصی پیام آشنا - در شرایطی که نگرانی درباره تأمین برخی کالاهای ضروری می‌تواند رفتار مصرف‌کنندگان را تحت تأثیر قرار دهد، یکی از ساده‌ترین راه‌های کمک به ثبات بازار، پرهیز از خرید هیجانی و توجه به میزان مصرف واقعی خانواده است. قرار نیست مدیریت مصرف به معنای کاهش وعده‌های غذایی یا محرومیت از مواد غذایی مورد نیاز باشد؛ مسئله، خرید به اندازه، مصرف درست و جلوگیری از هدررفت است. نان، برنج و ماکارونی سهم مهمی در سبد غذایی خانوار دارند و هر سه، از کالاهایی هستند که مدیریت آنها از مرحله خرید تا زمان مصرف اهمیت دارد. بررسی موجودی خانه پیش از خرید، تخمین میزان مصرف و پرهیز از تهیه چند برابر نیاز، نخستین گام در این مسیر است.
نان؛ کالایی که بخشی از آن به سفره نمی‌رسد
نان یکی از اصلی‌ترین اقلام غذایی خانوار ایرانی است و آمارهای موجود درباره میزان ضایعات آن، ضرورت توجه بیشتر به شیوه خرید و نگهداری را نشان می‌دهد. یک مطالعه مرور نظام‌مند که ۲۵ پژوهش انجام‌شده در ایران طی سال‌های ۱۳۸۰ تا شهریور ۱۴۰۰ را بررسی کرده، میزان ضایعات نان در کشور را حدود ۳۰ درصد گزارش کرده است. این مطالعه همچنین بر نقش آگاهی مصرف‌کنندگان در حمل، نگهداری و مصرف صحیح نان در کاهش ضایعات تأکید دارد.
البته این عدد را نباید به معنای آن دانست که ۳۰ درصد نان خریداری‌شده هر خانوار مستقیماً در خانه دور ریخته می‌شود؛ مطالعات درباره دامنه و روش اندازه‌گیری ضایعات نان نتایج متفاوتی داشته‌اند و بخشی از این اتلاف در مراحل مختلف زنجیره اتفاق می‌افتد.
با این حال، سهم خانوار در کاهش دورریز کاملاً روشن است. خرید نان باید متناسب با تعداد اعضای خانواده و میزان مصرف روزانه انجام شود. نان اضافه را نیز نباید بدون برنامه در محیط نامناسب نگهداری کرد. پس از خنک شدن، بسته‌بندی مناسب و فریز کردن برای نگهداری طولانی‌تر می‌تواند به کاهش دورریز کمک کند و بهتر است هر بار فقط مقدار مورد نیاز از فریزر خارج شود.
نان خشک نیز الزاماً دورریز نیست و می‌توان از آن برای تهیه پودر سوخاری یا برخی غذاها استفاده کرد. بنابراین صرفه‌جویی در نان به معنای کمتر خوردن نیست؛ یعنی آنچه خریداری شده، تا حد امکان به مصرف برسد.
برنج؛ هشت تن دورریز در یک روز
در مورد برنج، یک آمار مشخص درباره مرحله مصرف وجود دارد. رئیس مؤسسه تحقیقات برنج کشور در اردیبهشت ۱۴۰۴ اعلام کرد که روزانه دست‌کم ۸ تن برنج در سفره مردم دورریز می‌شود و تأکید کرد این رقم جدا از ضایعات برنج در مراحل دیگر زنجیره است. به گفته او، این میزان معادل حدود یک میلیون و ۶۰۰ هزار قاشق برنج است.
این عدد بیش از هر چیز اهمیت اندازه‌گیری میزان پخت را نشان می‌دهد. مقدار برنجی که برای پخت آماده می‌شود باید با تعداد افراد و میزان مصرف آنها تناسب داشته باشد. پخت مقدار بسیار بیشتر از نیاز، احتمال باقی ماندن غذا و در نهایت دورریز آن را افزایش می‌دهد.
از سوی دیگر، اگر غذای پخته سالم باقی ماند، نگهداری صحیح و مصرف آن در وعده بعدی می‌تواند از هدررفت جلوگیری کند. خرید برنج نیز باید بر اساس موجودی خانه و میزان مصرف واقعی انجام شود. داشتن ذخیره منطقی برای خانواده با خرید چند برابر نیاز تفاوت دارد.
ماکارونی؛ ماندگار، اما نه بی‌نیاز از مدیریت
ماکارونی به دلیل ماندگاری بیشتر، معمولاً قابلیت نگهداری طولانی‌تری دارد؛ اما همین ویژگی نباید به خرید بی‌حساب منجر شود. پیش از خرید، بهتر است موجودی کابینت بررسی شود و میزان مصرف ماهانه خانواده در نظر گرفته شود.
نگهداری ماکارونی در محیط خشک، خنک و دور از رطوبت، ضمن حفظ کیفیت، احتمال فساد یا دورریز را کاهش می‌دهد. در زمان خرید نیز توجه به تاریخ مصرف و سلامت بسته‌بندی ضروری است.
برای ماکارونی، شاید مسئله اصلی در شرایط بحرانی نه دورریز سریع، بلکه انباشت بیش از نیاز باشد. خرید چند برابر مصرف ممکن است بخشی از بودجه خانوار را بدون ضرورت درگیر کند و در نهایت کالاهایی را در خانه باقی بگذارد که تا پایان تاریخ مصرف فرصت استفاده از آنها فراهم نشود.
ذخیره منطقی، نه انبار کردن
نان، برنج و ماکارونی اگرچه از نظر ماندگاری و شیوه نگهداری متفاوت‌اند، اما یک اصل درباره هر سه مشترک است: پیش از خرید، موجودی خانه را بررسی کنیم؛ میزان مصرف واقعی را بشناسیم و به اندازه همان نیاز خرید کنیم.
در شرایط بحرانی، خرید هیجانی می‌تواند تقاضای مقطعی را افزایش دهد و به فشار بیشتر بر شبکه توزیع منجر شود. در مقابل، مصرف مسئولانه می‌تواند به توزیع متعادل‌تر کالا و مدیریت بهتر منابع کمک کند.
ذخیره منطقی یعنی خانواده برای نیاز واقعی خود آمادگی داشته باشد؛ انبار کردن بی‌رویه یعنی منابعی را خریداری کنیم که شاید به آنها نیاز نداشته باشیم.
در نهایت، مدیریت مصرف از یک تصمیم ساده شروع می‌شود: به اندازه نیاز بخریم، به اندازه نیاز بپزیم و هر آنچه خریده‌ایم درست نگهداری کنیم. در روزهایی که حفظ آرامش بازار و دسترسی عادلانه‌تر به کالاهای ضروری اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، کاهش دورریز فقط یک توصیه اقتصادی برای خانواده نیست؛ بخشی از مسئولیت اجتماعی مصرف‌کننده است.