مقاومت خشونت پرهیز: درآمدی فلسفی

درباره‌ کتاب مقاومت خشونت پرهیز

در تاریخ معاصر، انقلاب‌ها و جنبش‌های بدون خشونت نقش تعیین‌کننده‌ای در دگرگونی‌های سیاسی و اجتماعی ایفا کرده‌اند؛ از مبارزات مهاتما گاندی علیه استعمار بریتانیا گرفته تا جنبش حقوق مدنی در آمریکا و جنبش استقلال‌طلبانه‌ی استونی که سرانجام این کشور را از زیر سلطه‌ شوروی نجات داد. این جنبش‌ها نشان داده‌اند که تغییر الزاماً از مسیر خشونت نمی‌گذرد و می‌توان با نافرمانی مدنی، اعتراض جمعی و مقاومت اخلاقی، ساختارهای قدرت را به چالش کشید. کتاب مقاومت خشونت پرهیز (Nonviolent Resistance: A Philosophical Introduction) نوشته‌ی تاد می (Todd May) دقیقاً به همین پدیده می‌پردازد. این کتاب بنیان‌های نظری و فلسفی چنین مقاومت‌هایی را روشن می‌کند و فراتر از روایت‌های تاریخی، منطق درونی آن‌ها را توضیح دهد.

پرهیز از خشونت: سازوکار و ارزش‌ها

تاد می در بخش‌های مختلف کتاب مقاومت خشونت پرهیز، ابتدا مفهوم خشونت و خشونت‌پرهیزی را از منظر فلسفی واکاوی می‌کند. سپس مقاومت بدون خشونت را به‌عنوان یک کنش آگاهانه و اخلاقی بررسی کرده، سازوکار خشونت‌پرهیزی را توصیف می‌کند و به این سؤال پاسخ می‌دهد که چرا بسیاری، پرهیز از خشونت را «منفعلانه و سلاح ضعفا» می‌دانند.

تاد می بر ارزش‌های بنیادی پرهیز از خشونت، یعنی برابری و کرامت دست می‌گذارد و توضیح می‌دهد که این دو ارزش چگونه می‌تواند نقاط قوت مقاومت‌های مدنی بدون خشونت باشد. تاد می با بهره‌گیری از اندیشه‌های فیلسوفانی چون میشل فوکو، هانا آرنت و همچنین تجربه‌های عملی گاندی و مارتین لوتر کینگ، نشان می‌دهد که قدرت همیشه در دست حاکمان متمرکز نیست و می‌تواند از پایین، از دل کنش‌های جمعی و غیرخشونت‌آمیز، شکل بگیرد. نویسنده همچنین به پرسش‌هایی مانند مشروعیت نافرمانی مدنی، نسبت اخلاق و سیاست و تفاوت اصلاح‌طلبی منفعل با مقاومت فعال می‌پردازد و در نهایت درباره‌ی مقاومت مدنی در مقابل سرکوب اقتصادی و سیاسی در دنیای امروز توضیح می‌دهد.

در مجموع، کتاب مقاومت خشونت پرهیز تصویری منسجم از مقاومت بدون خشونت ارائه می‌دهد که هم جنبه نظری دارد و هم به واقعیت‌های عینی جهان سیاست متصل است. تاد می موفق می‌شود نشان دهد که پرهیز از خشونت نه نشانه‌ی ضعف، بلکه شکلی پیچیده و قدرتمند از کنش سیاسی است که می‌تواند ساختارهای مسلط را فرسوده و امکان‌های تازه‌ای برای آزادی و عدالت ایجاد کند.

کتاب مقاومت خشونت پرهیز برای شما مناسب است اگر

• دانشجو و پژوهشگر فلسفه، علوم سیاسی و مطالعات اجتماعی هستید و می‌خواهید در مورد مقاومت مدنی و انقلاب بدون خشونت مطالعه کنید.
• فعال مدنی یا کنشگر اجتماعی هستید و به شیوه‌های اخلاقی و مؤثر تغییر اجتماعی علاقه‌مندید.
• می‌خواهید سیاست را نه فقط میدان زور، بلکه عرصه‌ای برای مسئولیت اخلاقی و کنش آگاهانه ببینند.

در بخشی از کتاب می‌خوانیم

هرچند در سال‌های اخیر بخت عمل سیاسیِ خشونت‌پرهیز رو به فزونی گذاشته، اما فلسفه پا‌به‌پای این عمل جلو نیامده و این مایۀ تأسف است، چراکه در محافل دانشگاهی، حداقل شاهد اندک رونقی در زمینۀ چاپ آثاری دربارۀ خشونت‌پرهیزی بوده و هستیم چه در بازخوانی تاریخ آن و چه در مطالعۀ ماهیت و تأثیراتش.

در فصل‌های بعد، از این آثار استفاده خواهیم کرد. اما در فلسفه چنین اتفاقی نیفتاده. در میان آثار فلسفی اخیر هیچ رسالۀ مهمی دربارۀ خشونت‌پرهیزی به چشم نمی‌خورد. درواقع، جدی‌ترین تأملات فلسفی دربارۀ خشونت‌پرهیزی همچنان همان‌هایی‌اند که به‌صورت پراکنده لابه‌لای آثار مارتین لوتر کینگ جونیور و مهندس گاندی و پیروانش پیدا می‌شوند. (مراد من از خشونت‌پرهیزی اغلب عمل سیاسی خشونت‌پرهیز است، اما از این واژه برای اطلاق به روش‌های زندگی خشونت‌پرهیز نیز استفاده می‌شود که البته ربطی به سیاست ندارند و موضوع بحث ما نیز نیستند).

در این فصل تلاش بر این است تا با ارائۀ تعریفی فلسفی از خشونت‌پرهیزی، این کمبود جبران شود. چالش‌های مفهومی موجود برای ارائۀ چنین تعریفی باعث شده این فصل به نظری‌ترین فصل کتاب تبدیل شود، زیرا برای رسیدن به این تعریف باید انواع و اقسام نظرات، انتقادات، بازتعریف‌ها و غیره را بکاویم. درنهایت باید به تعریفی کارآمد از خشونت‌پرهیزی برسیم تا بتوان با آن صورت‌بندی دقیق و شفافی از این مسئله داشت.

نویسنده: تاد می

مترجم: محمود حبیبی

نشر خوب