بازار لبنیات در هاله‌ای از وعده و ابهام

این بلاتکلیفی، بیش از هر چیز، محصول سیاست‌گذاری‌های ناهماهنگ و اطلاع‌رسانی‌های متناقض است؛ جایی که قیمت‌ها از تریبون‌های رسمی اعلام می‌شود، اما ابلاغ قانونی و سازوکار اجرایی مشخصی در کار نیست.

اعلام قیمت بدون ابلاغ؛ چندصدایی در تنظیم بازار

در مقطعی، نرخ‌هایی برای برخی محصولات لبنی از سوی صداوسیما اعلام شد و این‌گونه القا شد که قیمت‌ها نهایی شده‌اند. با این حال، انجمن صنایع لبنی ایران اعلام کرد که هیچ نرخ رسمی و لازم‌الاجرایی به این انجمن و واحدهای تولیدی ابلاغ نشده است. این تناقض آشکار در اطلاع‌رسانی، بار دیگر پدیده «چندصدایی» در سیاست‌گذاری کالاهای اساسی را برجسته کرد؛ پدیده‌ای که پیش‌تر نیز در بازارهایی مانند مرغ، تخم‌مرغ و روغن، به بی‌ثباتی و کاهش اعتماد عمومی انجامیده بود.

در چنین شرایطی، وعده کاهش قیمت، بیش از آنکه به ابزار تنظیم بازار تبدیل شود، به عاملی برای افزایش شکاف میان انتظار جامعه و واقعیت بازار بدل شده است.

وعده ارزانی و تجربه بازار؛ شکافی که پر نمی‌شود

مشاهدات میدانی حاکی از آن است که قیمت اقلام لبنی، از پنیر و ماست گرفته تا شیر، کاهش محسوسی نداشته و حتی برخی برندها افزایش‌های جدیدی را اعمال کرده‌اند. این در حالی است که در فضای مجازی، ویدیوهایی درباره «نصف شدن قیمت لبنیات» منتشر شد؛ ادعاهایی که فعالان صنعت آن را نادرست و حاصل برداشت‌های مقطعی از مرجوع شدن کالاها دانستند.

سخنگوی انجمن صنایع لبنی تأکید کرده است که لبنیات کالایی فسادپذیر و غیرقابل احتکار است و فروش نرفتن محصول، به بازگشت آن به کارخانه و در نهایت معدوم‌سازی منجر می‌شود؛ فرآیندی که به معنای تحمیل خسارت مستقیم به تولید و اقتصاد ملی است. از این منظر، فشارهای هیجانی و کمپین‌های نخریدن، نه‌تنها کمکی به کاهش پایدار قیمت نمی‌کند، بلکه زنجیره تولید و اشتغال را با آسیب جدی مواجه می‌سازد.

ریشه‌های گرانی؛ هزینه تولید، نه سودجویی

فعالان صنعت لبنیات معتقدند افزایش قیمت‌ها، بیش از آنکه ناشی از سودجویی باشد، نتیجه مستقیم رشد هزینه‌های تولید است. قیمت شیر خام، نهاده‌های دامی، انرژی، حمل‌ونقل و بسته‌بندی طی ماه‌های اخیر افزایش قابل‌توجهی داشته است. بر اساس اظهارات تولیدکنندگان، شیر خام حدود ۶۰ درصد قیمت تمام‌شده محصولات لبنی را تشکیل می‌دهد و افزایش قیمت آن، اثر مستقیمی بر نرخ نهایی محصولات دارد.

در شرایطی که قیمت مصوب شیر خام ۲۹ هزار و ۵۰۰ تومان تعیین شده، برخی کارخانه‌ها ناچار بوده‌اند این ماده اولیه را با نرخ‌هایی بالاتر از ۳۵ هزار تومان از دامداران خریداری کنند. این فاصله میان نرخ مصوب و نرخ واقعی بازار، عملاً سیاست قیمت‌گذاری دستوری را با چالش جدی مواجه کرده است.

نهاده دامی؛ آغاز یک زنجیره معیوب

در هفته‌های اخیر، تخصیص نهاده‌های دامی و اولویت‌دهی به دام صنعتی، به یکی از محورهای اصلی اختلاف‌نظر در بازار لبنیات تبدیل شده است. سیاستی که در ظاهر با هدف کنترل قیمت اتخاذ شده، اما در عمل دامدار را در موقعیتی قرار داده که فروش شیر با قیمت مصوب، توجیه اقتصادی ندارد. نتیجه این وضعیت، کاهش انگیزه تولید، افت عرضه یا حرکت به سمت مسیرهای جایگزین است.

مسئله زمانی پیچیده‌تر می‌شود که محصول نهایی، با وجود تولید بر اساس قیمت‌های دستوری، با نرخی به بازار می‌رسد که از توان خرید بخش قابل‌توجهی از خانوارها خارج است. کاهش قدرت خرید، مصرف لبنیات را پایین آورده و بازار را با مازاد نسبی محصول مواجه کرده است؛ مازادی که نه به‌راحتی جذب بازار داخلی می‌شود و نه لزوماً امکان صادرات دارد.

صادرات؛ راه‌حل یا بن‌بست؟

مسئولان بخش کشاورزی، از جمله رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان تهران، معتقدند بخشی از التهابات بازار ناشی از کاهش مقطعی تولید و صادرات شیر خشک بوده است. اصلاح پایه صادراتی و مدیریت هدفمند صادرات، به کاهش بخشی از فشار بر بازار داخلی انجامیده، اما فعالان صنعت تأکید دارند محصولی که در داخل کشور به دلیل قیمت بالا خریدار ندارد، الزاماً در بازارهای خارجی نیز مزیت رقابتی نخواهد داشت.

هزینه‌های لجستیک، محدودیت‌های تجاری و رقابت منطقه‌ای، صادرات لبنیات را به گزینه‌ای دشوار تبدیل کرده و تولیدکننده را در بن‌بستی قرار داده است که نه بازار داخلی پاسخ‌گوست و نه بازار خارجی.

سکوت وزارت جهاد کشاورزی؛ حلقه مفقوده تصمیم‌گیری

در میانه این تناقض‌ها، نقش وزارت جهاد کشاورزی به‌عنوان متولی تولید و تنظیم بازار محصولات دامی، بیش از پیش برجسته شده است. این وزارتخانه هم مسئول سیاست‌گذاری در حوزه نهاده‌های دامی و قیمت شیر خام است و هم باید در هماهنگی با ستاد تنظیم بازار، مسیر قیمت‌گذاری محصولات لبنی را شفاف کند. با این حال، تاکنون اقدام روشنی برای رفع شکاف میان اعلام‌های رسانه‌ای و نبود ابلاغ رسمی مشاهده نشده است؛ سکوتی که خود به عاملی برای تشدید بلاتکلیفی بازار تبدیل شده است.

فرجام بلاتکلیفی؛ تصمیم یا تکرار تجربه‌های شکست‌خورده؟

سرانه مصرف لبنیات در ایران، پیش از این نیز پایین‌تر از میانگین جهانی بوده و تداوم گرانی، این روند را تشدید کرده است؛ موضوعی که پیامدهای اقتصادی، تغذیه‌ای و سلامت‌محور جدی به همراه دارد. تجربه سال‌های گذشته نشان می‌دهد وعده‌های مقطعی و اعلام قیمت‌های غیررسمی، نه‌تنها به کاهش پایدار قیمت منجر نمی‌شود، بلکه بی‌ثباتی بازار را افزایش می‌دهد.

بازار لبنیات امروز بیش از هر زمان دیگری به تصمیم‌گیری شفاف، هماهنگ و قابل‌اجرا نیاز دارد. اگر سیاست‌گذار نتواند میان حمایت از تولیدکننده و حفظ قدرت خرید مصرف‌کننده تعادل ایجاد کند، وعده کاهش قیمت چهار قلم لبنی نیز به فهرست وعده‌های محقق‌نشده خواهد پیوست و لبنیات، بیش از پیش، از سفره خانوار ایرانی دور خواهد شد.