مسکن استیجاری؛ ایدهای درست، اگر از کاغذ تا زمین جا نماند
۷ دی ۱۴۰۴صحبتهای رئیس مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی درباره «مسکن استیجاری» در نگاه اول امیدوارکننده است؛ رویکردی که میپذیرد همه مسئله مسکن، الزاماً مالکیت نیست و برای بخشی از جامعه، اجارهنشینیِ پایدار میتواند منطقیتر و انسانیتر باشد. این تغییر زاویه نگاه، اگر درست فهم و اجرا شود، یک گام رو به جلو در سیاستگذاری مسکن به حساب میآید.
اما تجربه سیاستهای مسکن در ایران نشان داده فاصلهی میان «ایده درست» و «اجرای موفق»، معمولاً همانجایی است که طرحها به بحران تبدیل میشوند.
مسکن استیجاری در بسیاری از کشورهای جهان، نه یک پروژه مقطعی، بلکه بخشی از یک نظام رفاهی پایدار است. آنچه در سخنان مسئولان هم به آن اشاره شد—نگهداری بلندمدت، جلوگیری از فرسودگی و اجارهداری حرفهای—دقیقاً همان نقطهای است که اگر جدی گرفته نشود، مسکن استیجاری به «مسکن فرسوده دولتی» بدل خواهد شد؛ تجربهای که پیشتر در برخی پروژههای حمایتی دیدهایم.
سؤال اصلی اینجاست:
آیا برای این واحدها، سازوکار مشخص، شفاف و الزامآور برای نگهداری، تعمیرات دورهای و نظارت مستمر تعریف شده است؟
یا همهچیز به «امید همکاری بخش خصوصی» سپرده میشود؟
خطر بازتولید فقر، پشت ایدهی عدالتمحوری
یکی از نکات قابلتوجه در اظهارات رئیس مرکز تحقیقات، تأکید بر جلوگیری از جداییگزینی اجتماعی بود؛ اینکه واحدهای استیجاری فقط به اقشار کمدرآمد اختصاص پیدا نکند و در کنار دیگر مجتمعهای مسکونی شکل بگیرد. این نگاه، در تئوری، دقیق و علمی است.
اما تجربه نشان میدهد اگر ابزارهای نظارتی و مدیریتی ضعیف باشند، همین پروژهها بهمرور به لکههای فقر شهری تبدیل میشوند؛ نه بهخاطر ساکنان، بلکه بهدلیل رهاشدگی مدیریتی، فرسودگی سریع، و نبود خدمات پشتیبان اجتماعی.
مسکن استیجاری بدون خدمات اجتماعی، بدون مدیریت حرفهای و بدون نظارت شفاف، فقط شکل فقر را عوض میکند؛ نه اینکه آن را حل کند.
اجارهداری حرفهای؛ حلقه مفقوده سیاست مسکن
در این میان، کلیدواژهای که بارها تکرار شد اما هنوز جزئیاتش روشن نیست، «اجارهداری حرفهای» است.
اجارهداری حرفهای یعنی:
قراردادهای شفاف و قابل پیگیری
نظام پاسخگویی مشخص برای مستأجر
بودجهی مستقل برای نگهداری و تعمیر
گزارشدهی دورهای از وضعیت واحدها
و مهمتر از همه، تعریف مسئولیت مشخص برای دولت در کنار بخش خصوصی.
اگر این مفهوم فقط در حد یک عنوان باقی بماند، مسکن استیجاری خیلی زود با همان چالشهایی روبهرو میشود که مسکن مهر و برخی پروژههای حمایتی قبلی با آن مواجه شدند.
مسکن برای دهکهای پایین؛ بدون امنیت، بیاثر است
واقعیت این است که دهکهای پایین درآمدی، بیش از «چهار دیوار»، به امنیت نیاز دارند؛ امنیت سکونت، امنیت قرارداد، امنیت ماندن.
اگر مستأجر نداند سال بعد چه میشود، اگر احساس کند هر لحظه ممکن است از چرخه حمایت خارج شود، مسکن استیجاری هم تبدیل به یک وضعیت موقت و پراضطراب میشود؛ نه یک راهحل.
در کل باید گفت که مسکن استیجاری میتواند یکی از عاقلانهترین سیاستهای مسکن برای اقشار کمدرآمد باشد، به شرط آنکه شفافیت در تخصیص و مدیریت آن وجود داشته باشد، سازوکار اجارهداری حرفهای بهصورت واقعی اجرا شود، نگهداری و جلوگیری از فرسودگی، پیشفرض طرح باشد نه وعدهی بعدی و تجربههای ناموفق گذشته، دوباره تکرار نشوند. در غیر این صورت، این طرح هم به فهرست ایدههای خوبی اضافه میشود که در اجرا، به ضد خودش تبدیل شدند؛ و این امر، هزینهای است که هم دولت میپردازد، هم جامعه.
نسترن کیوانپور