گرانی؛ مهمان ناخوانده سفره‌های یلدا

در سال‌های گذشته، شب یلدا با سفره‌ای متشکل از چند قلم میوه، آجیل و شیرینی برگزار می‌شد؛ اقلامی که امروز دیگر در زمره خریدهای کم‌هزینه خانوارها قرار نمی‌گیرند. بررسی بازار نشان می‌دهد که قیمت آجیل و خشکبار در ماه‌های اخیر بیشترین رشد را تجربه کرده و همین موضوع سبب شده بسیاری از خانواده‌ها این بخش از سفره یلدا را یا به حداقل برسانند یا به‌کلی حذف کنند.

میوه‌های سنتی یلدا نیز از موج گرانی در امان نمانده‌اند. هندوانه و انار، که همواره نقش نمادین در این شب داشته‌اند، با قیمت‌هایی عرضه می‌شوند که خرید آنها برای برخی خانوارها تنها در مقادیر محدود امکان‌پذیر است. در کنار این اقلام، هزینه شیرینی و تنقلات نیز افزایش یافته و مجموع این عوامل، هزینه نهایی سفره یلدا را به سطحی بالاتر از انتظار رسانده است.

برآوردها نشان می‌دهد که یک خانواده چهار نفره از طبقه متوسط، برای برگزاری یک شب یلدای ساده و بدون تجمل، ناچار است رقمی در حدود یک‌ونیم تا بیش از دو میلیون تومان هزینه کند؛ رقمی که بدون احتساب شام یا پذیرایی مفصل محاسبه شده و تنها شامل اقلام حداقلی این آیین است. این میزان هزینه برای بسیاری از خانوارهای حقوق‌بگیر، سهم قابل توجهی از درآمد ماهانه را به خود اختصاص می‌دهد.

دلایل گرانی اقلام یلدایی

بررسی‌ها نشان می‌دهد افزایش هزینه‌های شب یلدا، صرفاً ناشی از تقاضای فصلی نیست و ریشه در عوامل عمیق‌تری در اقتصاد کشور دارد. نخستین عامل، تورم عمومی و مداوم مواد غذایی است که طی ماه‌های اخیر شتاب گرفته و قیمت اغلب اقلام خوراکی را افزایش داده است. این تورم، پیش از رسیدن به مقطع یلدا، خود را در بازار نشان داده و یلدا تنها نقطه بروز آن برای مصرف‌کننده نهایی بوده است.

عامل دوم، افزایش هزینه‌های تولید و توزیع است. رشد قیمت نهاده‌های کشاورزی، هزینه حمل‌ونقل، بسته‌بندی و انرژی، قیمت تمام‌شده میوه و خشکبار را بالا برده و این افزایش در نهایت به مصرف‌کننده منتقل شده است. در مورد آجیل، وابستگی بخشی از بازار به واردات یا قیمت‌گذاری بر مبنای نرخ ارز نیز نقش تعیین‌کننده‌ای در جهش قیمت‌ها داشته است.

در کنار این موارد، نوسانات بازار و ضعف نظارت مؤثر نیز به تشدید گرانی دامن زده است. در مقاطع اوج تقاضا مانند شب یلدا، اختلاف قیمت میان واحدهای صنفی افزایش می‌یابد و نبود قیمت‌گذاری شفاف باعث می‌شود مصرف‌کننده با دامنه‌ای گسترده از قیمت‌ها مواجه شود.

از سوی دیگر، رشد درآمد خانوارها همگام با افزایش قیمت‌ها نبوده است. فاصله میان دستمزد و هزینه‌های خوراکی سبب شده فشار گرانی بیش از پیش احساس شود و حتی افزایش‌های به‌ظاهر محدود، اثر بزرگی بر بودجه خانوارها بگذارد.

پیامدهای اقتصادی و اجتماعی

افزایش هزینه‌های یلدا، تنها به کوچک شدن سفره‌ها محدود نشده است. تغییر الگوی مصرف، جایگزینی اقلام ارزان‌تر به جای خوراکی‌های سنتی و کاهش دورهمی‌های خانوادگی، از پیامدهای مستقیم فشار تورمی بر این آیین فرهنگی است. در واقع، یلدا نیز مانند بسیاری از مناسبت‌های دیگر، به آیینه‌ای از وضعیت معیشتی جامعه تبدیل شده است.

شب یلدای ۱۴۰۴ نشان می‌دهد که تورم و کاهش قدرت خرید، تنها آمار و ارقام اقتصادی نیستند، بلکه مستقیماً بر سبک زندگی و مناسک فرهنگی جامعه اثر می‌گذارند. برای خانوارهای متوسط ایرانی، یلدا همچنان ارزش فرهنگی خود را حفظ کرده است، اما شکل برگزاری آن بیش از گذشته ساده، محدود و حساب‌شده شده است.