پیام آشنا بررسی می کند
تنوع سبد انرژی؛ راهی برای مهار هزینههای پنهان
۲۴ آذر ۱۴۰۴اختصاصی پیام آشنا- در حالی که ایران یکی از بزرگترین دارندگان ذخایر نفت و گاز جهان است، ساختار سبد انرژی کشور بهشدت متمرکز و وابسته به یک منبع خاص باقی مانده است. پژوهشهای پنج سال اخیر نشان میدهد این تمرکز، اگرچه در ظاهر کمهزینه به نظر میرسد، اما در عمل ریسکهای اقتصادی، بودجهای و صنعتی قابلتوجهی برای کشور ایجاد کرده است. پرسش اصلی این است: آیا تنوع سبد انرژی برای ایران صرفاً یک انتخاب سیاستی است یا ضرورتی اقتصادی؟
تنوع سبد انرژی یعنی چه؟
در اقتصاد انرژی، «تنوع سبد انرژی» به معنای توزیع متوازن تأمین انرژی میان چند منبع مختلف است، بهگونهای که اقتصاد و شبکه انرژی کشور به یک حامل یا فناوری خاص وابستگی افراطی نداشته باشد. این مفهوم مستقیماً با «امنیت انرژی» گره خورده و هدف آن کاهش ریسکهای ناشی از نوسان قیمت، اختلال عرضه، فشارهای سیاسی و تغییرات اقلیمی است.
مطالعات بینالمللی نشان میدهد هرچه تنوع سبد انرژی بیشتر باشد، هزینههای بلندمدت تأمین انرژی کمتر و امکان برنامهریزی پایدار اقتصادی بیشتر خواهد بود. به همین دلیل، حتی کشورهای برخوردار از منابع عظیم فسیلی نیز در سالهای اخیر به سمت متنوعسازی سبد انرژی خود حرکت کردهاند.
سبد انرژی ایران؛ تمرکز بالا، انعطاف پایین
بر اساس گزارشهای پژوهشی داخلی و نهادهای بینالمللی، سبد انرژی ایران یکی از متمرکزترین سبدها در میان کشورهای بزرگ تولیدکننده انرژی است. تولید برق کشور بهطور غالب متکی بر گاز طبیعی است و سهم انرژیهای تجدیدپذیر، شامل خورشیدی و بادی، همچنان بسیار محدود باقی مانده است. برقآبی نیز بهدلیل خشکسالیهای متوالی، نقش ناپایداری در تأمین برق ایفا میکند.
نتیجه این ساختار، ایجاد یک زنجیره وابستگی است؛ بهگونهای که هر اختلال در تأمین گاز، چه بهدلیل افزایش مصرف خانگی و چه محدودیتهای فنی، مستقیماً به بحران در تولید برق و فعالیت صنایع منجر میشود. پژوهشهایی که با شاخصهای «تنوع انرژی» و «امنیت عرضه» انجام شدهاند، نشان میدهد این تمرکز، آسیبپذیری سیستم انرژی ایران را افزایش داده است.
آیا تنوع سبد انرژی از نظر اقتصادی بهصرفه است؟
برخلاف تصور رایج، بسیاری از مطالعات پنج سال اخیر تأکید میکنند که تنوع سبد انرژی، حتی برای ایرانِ برخوردار از گاز ارزان، از منظر اقتصادی توجیهپذیر است.
نخست آنکه قیمت پایین گاز و برق در ایران، حاصل یارانههای گسترده و پنهان است. اگر هزینههای واقعی شامل یارانه بودجهای، استهلاک زیرساختها، آلودگی هوا و خسارات ناشی از خاموشیها در نظر گرفته شود، هزینه تمامشده انرژی فسیلی بهمراتب بالاتر از برآوردهای رسمی خواهد بود.
دوم، تنوع انرژی ریسک اقتصادی را کاهش میدهد. ورود منابعی مانند خورشیدی و بادی، بهویژه در ساعات اوج مصرف، فشار بر شبکه گاز را کم کرده و نیاز به سرمایهگذاریهای پرهزینه اضطراری را کاهش میدهد. این موضوع مستقیماً به کاهش هزینه تولید در بخش صنعت و افزایش رقابتپذیری منجر میشود.
سوم، توسعه انرژیهای نو میتواند مسیر جدیدی برای جذب سرمایهگذاری و اشتغالزایی ایجاد کند. برخلاف نیروگاههای فسیلی که سرمایهبر و کماشتغال هستند، پروژههای تجدیدپذیر در مراحل ساخت، نصب و بهرهبرداری، فرصتهای شغلی گستردهتری فراهم میکنند.
برآیند مطالعات پژوهشی نشان میدهد تنوع سبد انرژی برای ایران یک اقدام تزئینی یا صرفاً زیستمحیطی نیست، بلکه ابزاری برای کاهش هزینههای پنهان، افزایش تابآوری اقتصاد و مدیریت ریسکهای بلندمدت است. ادامه تمرکز فعلی ممکن است در کوتاهمدت سادهتر به نظر برسد، اما در بلندمدت هزینههای آن بر بودجه دولت، صنعت و رفاه عمومی سنگینتر خواهد شد. از این منظر، تنوعبخشی به سبد انرژی بیش از آنکه یک انتخاب باشد، ضرورتی اقتصادی برای آینده کشور محسوب میشود.
منابع
- International Energy Agency (IEA)، Iran Energy Profile and Electricity Mix، گزارشهای ۲۰۲۱–۲۰۲۴
- International Renewable Energy Agency (IRENA)، Iran Statistical Energy Profile، ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴
- گزارشهای پژوهشی داخلی درباره امنیت انرژی و تنوع سبد تولید برق، منتشرشده در ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳
- مقالات علمی حوزه اقتصاد انرژی و گذار انرژی ایران، ScienceDirect و نشریات تخصصی، ۲۰۲۰–۲۰۲۴
- دادهها و تحلیلهای آماری مستقل درباره ترکیب تولید برق ایران، ۲۰۲۳–۲۰۲۴