تخصیص بهینه زمین؛ کلید توسعه صنعتی پایدار البرز

موانع و پیامدها

کمبود زمین صنعتی در استان البرز بیش از یک مشکل فضایی ساده است؛ این محدودیت یک مانع راهبردی توسعه اقتصادی و صنعتی استان محسوب می‌شود که اثرات چندلایه دارد:

1. تأخیر در راه‌اندازی صنایع و پروژه‌های جدید: نبود زمین مناسب باعث می‌شود سرمایه‌گذاران ماه‌ها یا حتی سال‌ها برای شروع فعالیت منتظر بمانند. این تأخیر نه تنها رشد اقتصادی را کند می‌کند، بلکه به شکل غیرمستقیم فرصت‌های شغلی و تولید ثروت برای استان را محدود می‌سازد.
2. افزایش هزینه‌های سرمایه‌گذاری و زمین: وقتی تقاضا برای زمین صنعتی از عرضه آن پیشی می‌گیرد، قیمت زمین به شدت افزایش می‌یابد. این افزایش قیمت، توان رقابت صنایع کوچک و متوسط را کاهش داده و ممکن است سرمایه‌گذاران بخش خصوصی را به سمت استان‌های دیگر سوق دهد.
3. تمرکز غیرمتوازن صنایع و فشار بر زیرساخت‌ها: محدودیت زمین باعث می‌شود صنایع در محدوده‌های مشخص و محدود مستقر شوند. این تمرکز غیرمتوازن، فشار شدیدی بر زیرساخت‌های حمل‌ونقل، انرژی، آب و فاضلاب وارد می‌کند و کیفیت خدمات شهری و صنعتی را کاهش می‌دهد.

فرصت‌ها و تهدیدهای صنعتی البرز

آمارها نشان می‌دهد که استان البرز با ظرفیت صنعتی بالا، اما محدودیت زمین جدی مواجه است. بیش از ۳۵۲۸ هکتار از اراضی استان توسط ۴۰۸۷ واحد صنعتی فعال اشغال شده و ۵۳۳ هکتار به ۸۳۲ طرح در دست اجرا اختصاص یافته است. این ارقام نشان می‌دهد که فضای موجود برای توسعه صنایع جدید به شدت محدود است و هر پروژه تازه با چالش تخصیص زمین مواجه است.

با این حال، بهره‌وری صنعتی البرز فراتر از حجم زمین مصرفی آن است: این استان تنها ۲.۷۵ درصد از طرح‌های صنعتی کشور را در اختیار دارد، اما نزدیک به ۶ درصد از اشتغال صنعتی کشور را به خود اختصاص داده است. این آمار بیانگر تمرکز استان بر صنایع با ارزش افزوده بالا و بهره‌وری بیشتر است؛ یعنی حتی با محدودیت زمین، البرز توانسته نقش کلیدی در اشتغال و تولید صنعتی ایفا کند.

همچنین، حرکت به سمت صنایع دانش‌بنیان و فناوری‌محور یکی از نقاط قوت استان است: بیش از ۹۰ درصد شرکت‌های دانش‌بنیان استان دارای مجوز صنعتی است و البرز رتبه چهارم کشور در تعداد شرکت‌های دانش‌بنیان و رتبه دوم در فروش محصولات دانش‌بنیان را دارد. این موضوع نشان می‌دهد که البرز در مسیر صنعتی شدن مبتنی بر نوآوری و فناوری قرار دارد و حتی محدودیت زمین نتوانسته مانع حرکت استان به سمت صنایع پیشرفته شود.موانع زیرساختی و تولید:

• کمبود نقدینگی، مشکلات تأمین ارز، محدودیت‌های برق و گاز، و نیاز به بازسازی و نوسازی خطوط تولید از مهم‌ترین چالش‌ها است.
• تنها در سال ۱۴۰۳، محدودیت‌های برق و گاز، ده‌ها همت عدم‌النفع به صنعت کشور تحمیل کرده است.

راهکارها

کارشناسان چند محور راهبردی پیشنهاد می‌کنند:

1. افزایش ظرفیت زمین‌های صنعتی: اختصاص زمین بیشتر به شهرک‌ها و نواحی صنعتی با اولویت زمین‌های قابل تخصیص و آماده بهره‌برداری، می‌تواند فشار تقاضا را کاهش دهد و فضای شروع پروژه‌ها را تسهیل کند.
2. بهبود هماهنگی و برنامه‌ریزی کاربری زمین: توزیع و تخصیص نامناسب زمین، یکی از چالش‌های اصلی است. هماهنگی بین دستگاه‌های دولتی و بخش خصوصی برای تخصیص زمین با اولویت صنایع استراتژیک، امکان رشد متوازن و جلوگیری از تمرکز بیش از حد را فراهم می‌کند.
3. استفاده از فناوری و روش‌های نوین مدیریت زمین: بهره‌گیری از GIS، سیستم‌های اطلاعات مکانی و شاخص‌های چندمعیاره می‌تواند به شناسایی زمین‌های بلااستفاده، ارزیابی قابلیت توسعه و تخصیص بهینه منابع کمک کند.
4. حمایت از واحدهای راکد و توسعه تسهیلات تولید: احیای بیش از ۱۰۷ واحد راکد در سال ۱۴۰۳ و هدف‌گذاری احیای ۱۲۵ واحد در سال ۱۴۰۴، همراه با رشد چشمگیر پرداخت تسهیلات رونق تولید، از مهم‌ترین اقدامات حمایتی استان است.

کمبود زمین صنعتی، بیش از یک چالش فیزیکی ساده است؛ این محدودیت رشد اقتصادی، ایجاد فرصت‌های شغلی و جذب سرمایه‌گذاری را تحت فشار قرار داده و توسعه متوازن استان را تهدید می‌کند. با وجود ظرفیت صنعتی بالا، نیروی انسانی متخصص و حرکت به سمت صنایع دانش‌بنیان، البرز با چالشی ساختاری روبه‌رو است که تنها با برنامه‌ریزی دقیق، هماهنگی بین دستگاه‌ها و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین مدیریت زمین قابل حل است.

تخصیص بهینه زمین، افزایش ظرفیت شهرک‌ها و نواحی صنعتی، استفاده از ابزارهای تحلیلی و احیای واحدهای راکد می‌تواند بهره‌وری سرمایه‌گذاری را افزایش داده، فشار بر زیرساخت‌ها را کاهش دهد و مسیر توسعه صنعتی استان را هموار کند. اگر این اقدامات فوری و هدفمند انجام نشود، البرز ممکن است فرصت‌های رشد صنعتی خود را از دست دهد و سرمایه‌گذاران را به استان‌های دیگر سوق دهد. در نتیجه، حل مسئله زمین صنعتی نه تنها یک ضرورت اقتصادی، بلکه یک الزام راهبردی برای تبدیل البرز به قطب صنعتی پایدار کشور است.

منابع

MDPI (2022) – Land Use Planning and Industrial Development: Multi-Criteria Assessment

SID (1400) – قابلیت توسعه صنعتی استان البرز از دیدگاه صنعت

Springer (2021) – Sustainable Industrial Land Use and Spatial Planning

Journal of Urban Planning and Development (2020) – Industrial Land Management under Limited Resources

Land Use Policy (2019) – Spatial Optimization for Industrial Development in Urban Regions