خروج سرمایه از کشاورزی؛ پیامد غفلت از منابع آب و خاک

افت کم‌سابقه بارش و رشد زودهنگام مصرف آب

میانگین بارش بلندمدت کشور حدود ۲۴۰ تا ۲۵۰ میلی‌متر اعلام شده اما این رقم در سال گذشته به حدود ۱۴۰ میلی‌متر کاهش یافته است؛ موضوعی که پاییز امسال را نیز به یکی از خشک‌ترین دوره‌های یک دهه اخیر تبدیل کرده است.

همزمان اطلاعات رسمی نشان می‌دهد که مصرف آب کشاورزی در سال ۱۴۰۳ به حدود ۵۱ میلیارد مترمکعب رسیده؛ رقمی که مطابق اسناد بالادستی، برای سال ۱۴۱۱ پیش‌بینی شده بود. این پیش‌خور شدن ظرفیت آبی کشور، فشار بر منابع، کاهش تولید و افزایش نیاز به واردات محصولات اساسی را در سال‌های پیش رو تشدید می‌کند. برآوردهای کارشناسی حاکی از آن است که کاهش ۲۰ میلیارد مترمکعبی آب قابل استفاده، می‌تواند تا ۲۰ میلیون تن افت تولید محصولات کشاورزی را به همراه داشته باشد.

شکاف عمیق میان اهداف توسعه و بودجه موجود

طبق برنامه هفتم توسعه، برای تجهیز اراضی و توسعه روش‌های نوین آبیاری، سالانه به حدود ۱۷۵ هزار میلیارد تومان منابع نیاز است. با این حال، اعتبارات تخصیصی در سال جاری کمتر از یک همت بوده و تنها حدود دو درصد نیاز واقعی را پوشش می‌دهد.

این محدودیت مالی موجب شده بسیاری از پروژه‌های آب و خاک، مانند توسعه آبیاری نوین، تکمیل شبکه‌های فرعی و تجهیز اراضی، با سرعتی بسیار کمتر از اهداف برنامه‌ای پیش بروند.

به گفته مسئولان، طی دهه‌های گذشته سرمایه‌گذاری قابل‌توجهی در زیرساخت‌های کشاورزی انجام نشده و نتیجه آن، باقی ماندن نیمی از اراضی کشور بدون اجرای اقدامات کلیدی اصلاحی است.

ارزش راهبردی خاک و ضرورت مدیریت حفاظتی

بخش قابل توجهی از اراضی زراعی کشور با فرسایش شدید مواجه است؛ میزان فرسایش خاک در ایران حدود ۱۶ تن در هکتار برآورد می‌شود که نیازمند کاهش و کنترل فوری است.

از ۱۶ میلیون هکتار اراضی قابل کشت، تنها حدود ۶۰۰ هزار هکتار تحت مدیریت کشاورزی حفاظتی قرار دارد؛ در حالی که این شیوه تولید در بسیاری از کشورها نقش اصلی را در حفظ حاصلخیزی خاک و افزایش بهره‌وری ایفا می‌کند. همچنین مطالعات خاک‌شناسی – که پایه برنامه‌ریزی برای الگوی کشت است – هنوز به‌طور کامل انجام نشده و تکمیل آن به ۷ تا ۱۰ همت منابع مالی نیاز دارد.

سرمایه‌گذاری ۱۵ میلیارد دلاری؛ امکان‌پذیر اما نیازمند اراده حاکمیتی

به گفته مدیران حوزه آب و خاک، کل پروژه‌های زیرساختی این بخش در کشور با حدود ۱۵ میلیارد دلار قابل اجراست. این رقم در مقایسه با سرمایه‌گذاری‌های مشابه در دیگر کشورها – از جمله ترکیه که طی دهه‌های اخیر بخش قابل توجهی از منابع خارجی را صرف توسعه زیرساخت‌های کشاورزی و آب کرده – رقم بسیار پایینی به شمار می‌رود. کارشناسان معتقدند که بدون تزریق سرمایه و بهره‌گیری از ظرفیت بازار سرمایه و ابزارهای نوین تأمین مالی، تحقق برنامه‌های توسعه‌ای امکان‌پذیر نخواهد بود.

چالش نهاده‌ها و فشار بر زنجیره تولید

فعالان صنعت تولید کود نیز از کاهش دسترسی به مواد اولیه، تأخیر در تحویل نهاده‌ها و فاصله بین سیاست‌گذاری و اجرا انتقاد دارند. این شرایط موجب کاهش عملکرد محصولات، تضعیف تولید داخلی و افزایش هزینه‌های بخش کشاورزی می‌شود؛ موضوعی که در نهایت به رشد قیمت مواد غذایی منتهی خواهد شد.

ضرورت تغییر رویکرد در حکمرانی آب و خاک بیش از هر زمان دیگری آشکار شده است. مجموعه نشانه‌ها و داده‌های رسمی نشان می‌دهد که منابع آب کشور به مرحله محدودیت پایدار رسیده و ادامه روند کنونی قابل تداوم نیست. همچنین سطح سرمایه‌گذاری در حوزه آب و خاک فاصله چشمگیری با نیاز واقعی دارد و فرسایش خاک، بهره‌وری پایین و ناتمام ماندن پروژه‌های زیرساختی می‌تواند امنیت غذایی کشور را در سال‌های آینده تحت تأثیر قرار دهد. در چنین شرایطی، اجرای اقداماتی فوری مانند اصلاح الگوی کشت، توسعه سامانه‌های نوین آبیاری، تکمیل مطالعات خاک و بهره‌گیری از فناوری‌های پایش مکان‌محور ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است. با توجه به وضعیت اقلیمی و فشار فزاینده بر منابع طبیعی، آینده بخش کشاورزی و پایداری اقتصادی کشور در گرو تصمیم‌گیری‌های سریع و سرمایه‌گذاری هدفمند در حوزه آب و خاک است؛ حوزه‌ای که زیربنای تولید غذا و یکی از ارکان اصلی امنیت اقتصادی ایران به شمار می‌رود.