عدالت آموزشی قربانی ضعف مدیریت

همواره یکی از شاخصه‌های اصلی سنجش توسعه یافتگی یک کشور، توزیع عادلانه فرصت‌ها در حوزه‌های کلیدی همچون آموزش بوده است، در جمهوری اسلامی ایران، شکاف زیرساختی میان کلان‌شهرها و مناطق کمتر برخوردار، نه صرفاً یک مسئله آماری، بلکه یک چالش عمیق اجتماعی و توسعه‌ای محسوب می‌شود و بی‌توجهی به این شکاف، به منزله به تعویق انداختن توسعه ملی است؛ چرا که سرمایه‌های انسانی موجود در این مناطق، در صورت عدم بهره‌مندی از آموزش باکیفیت، بالقوه باقی مانده و به زنجیره‌ای از نابرابری‌های اقتصادی دامن می‌زنند. این گزارش تلاش دارد تا با پرداختن به ابعاد سه‌گانه چالش اصلی، شکاف عملکردی و راهکارهای عملی، تصویری روشن از عمق بحران و مسیرهای خروج از آن ارائه دهد.

اما در این راستا دکتر زهره جوادیه استاد دانشگاه و پژوهشگر ارتباطات و رسانه با تاکید بر اینکه  وضعیت زیرساخت‌های آموزشی در مناطق محروم کشور، بی‌تردید یکی از بحرانی‌ترین و پیچیده‌ترین مسائل در حوزه عدالت آموزشی است،می گوید؛ این چالش نه تنها بر کیفیت آموزش تأثیر مستقیم دارد، بلکه آینده توسعه انسانی و اجتماعی مناطق  محروم را به شدت تحت‌الشعاع قرار می‌دهد.

وی در پاسخ به این سؤال که بزرگ‌ترین  مانع در مسیر برقراری عدالت آموزشی در مناطق محروم چیست؟تاکید دارد که؛ تفکیک مطلق میان کمبود فیزیکی، تجهیزاتی و چالش‌های مدیریتی و نیروی انسانی دشوار است، چرا که این سه بُعد در یک سیستم درهم‌تنیده قرار دارند، با این حال، اگر بخواهیم یک نقطه کانونی را برجسته کنیم، چالش‌های مدیریتی و کمبود نیروی انسانی متخصص و متعهد را می‌توان به‌عنوان مهم‌ترین گلوگاه مطرح کرد.

این پژوهشگر ارتباطات و رسانه ادامه می دهد؛ ساختمان‌های فرسوده و تجهیزات ناکافی، هرچند مشکل‌سازند، اما این ضعف در مدیریت منابع انسانی و فقدان برنامه‌ریزی استراتژیک است که امکان استفاده بهینه از همان منابع محدود موجود را نیز از بین می‌برد و مانع جذب و ماندگاری معلمان کارآمد می‌شود.

به گفته جوادیه کمبود نیروی انسانی متخصص، به‌ویژه در رشته‌های پایه و علوم جدید، در مناطق محروم، بسیار حادتر از کمبود فضا یا تجهیزات است،چرا که معلم، محور اصلی فرآیند یادگیری است و در غیاب معلمین متخصص و باانگیزه، حتی مدرن‌ترین مدارس و کامل‌ترین تجهیزات نیز بی‌فایده خواهند بود،همچنین، ضعف در مدیریت محلی و نبود سازوکارهای نظارتی و حمایتی مؤثر نیز می‌تواند فرسایش نیروی انسانی موجود را تشدید کرده و چرخه‌ای معیوب از اُفت کیفیت آموزش را رقم بزند.

وی با بیان اینکه در بررسی تفاوت‌های معنادار بین تجهیزات و امکانات مدارس در پایتخت استان‌ها و مناطق روستایی دورافتاده، شکاف عمیق و غیرقابل‌انکاری به چشم می‌خورد،یادآور می شود؛ مدارس در مراکز استان‌ها به تدریج به سمت هوشمندسازی، آزمایشگاه‌های مجهز، کارگاه‌های تخصصی، کتابخانه‌های غنی و دسترسی پایدار به اینترنت پیش می‌روند،اما بسیاری از مدارس روستایی و مناطق محروم، همچنان با چالش‌های اساسی مانند ساختمان‌های فرسوده، سیستم‌های گرمایشی و سرمایشی نامناسب، عدم دسترسی به آب آشامیدنی سالم، فقدان سرویس‌های بهداشتی استاندارد و البته نبود هرگونه تجهیزات دیجیتال یا آزمایشگاهی مواجه هستند،متاسفانه این تفاوت‌ها مستقیماً بر کیفیت یادگیری دانش‌آموزان تأثیر می‌گذارد.

به گفته این استاد دانشگاه، دانش‌آموزان در مناطق محروم از دسترسی به آموزش‌های عملی، مهارت‌های دیجیتال، و حتی منابع آموزشی مکمل محروم می‌مانند که این شکاف نه تنها سطح دانش و مهارت‌های آنان را کاهش می‌دهد، بلکه روحیه مشارکت، خلاقیت و انگیزه یادگیری را نیز تحت تأثیر قرار خواهد داد و در نهایت منجر به تشدید نابرابری فرصت‌ها در سطوح بالاتر تحصیلی و شغلی شده و چرخه فقر و محرومیت را بازتولید می‌کند.

وی معتقد است که؛با در نظر گرفتن محدودیت‌های بودجه‌ای، برای ارائه یک راهکار سیاستی که با کمترین هزینه، بیشترین تأثیر را در کوتاه‌مدت بر بهبود زیرساخت‌ها در این مناطق بگذارد، می‌توان بر تقویت و توانمندسازی معلمین بومی و توسعه مدل‌های آموزش از راه دور مبتنی بر فناوری‌های ارزان‌قیمت تمرکز کرد و به جای سرمایه‌گذاری‌های سنگین و زمان‌بر در ساخت‌وسازهای جدید یا تأمین تجهیزات گران‌قیمت که نگهداری آن‌ها نیز دشواراست، می‌توان با تمرکز بر این دو محور کلیدی، نتایج قابل توجهی کسب کرد،همچنین، باید با ایجاد مشوق‌های  مادی و معنوی از جمله امتیازات ویژه استخدامی، بورسیه‌های تحصیلی برای بومیان جهت تدریس در مناطق خود، افزایش حقوق و مزایا، تأمین مسکن مناسب و فرصت‌های ارتقای شغلی،

برای جذب و ماندگاری معلمین باکیفیت در این مناطق، راهکار ها را تکمیل کرد.

در پایان جوادیه خاطرنشان کرد: رویکردهای مذکور ضمن کاهش هزینه‌های اولیه زیرساختی، بر مهم‌ترین عنصر آموزش، یعنی معلم، متمرکز شده و پایداری و اثربخشی بیشتری در درازمدت خواهد داشت،حل معضل کمبود زیرساخت‌های آموزشی در مناطق محروم نیازمند رویکردی چندوجهی و پایدار است،با تمرکز بر توانمندسازی نیروی انسانی و بهره‌گیری هوشمندانه از فناوری‌های مقرون‌به‌صرفه، می‌توان گام‌های بلندی در مسیر تحقق عدالت آموزشی برداشت و بذر امید و توسعه را در دل محروم‌ترین نقاط این سرزمین کاشت./

بدیهی است که، تمرکز صرف بر ساخت‌وساز و تجهیزات، بدون توجه همزمان به “کیفیت نیروی انسانی” و “حکمرانی کارآمد”، راه به جایی نخواهد برد. تجربه نشان داده است که پایدارترین و مؤثرترین سرمایه‌گذاری در مناطق محروم، سرمایه‌گذاری بر روی معلمین و ایجاد یک زیرساخت آموزشی انعطاف‌پذیر مبتنی بر فناوری‌های بومی و آفلاین است. اگر هدف، تحقق واقعی عدالت آموزشی برای فرداست، دولت و سیاست‌گذاران باید  با اتخاذ رویکرد هدفمند و انگیزشی، منابع را به سمت تقویت ستون‌های اصلی یعنی کادر آموزشی در محروم‌ترین نقاط هدایت کنند، این گزارش، یک نقشه راه برای تبدیل چالش به فرصت است که نیازمند عزمی راسخ برای اجرای تعهدات ملی در این حوزه است.

محبوبه بیدکی