سایه سنگین افت آبخوان البرز بر اقتصاد کشاورزی

وابستگی شدید کشاورزی البرز به آب زیرزمینی
در استان البرز، بخش کشاورزی وابستگی بالایی به منابع آب زیرزمینی دارد و سهم برداشت از آبخوان‌ها بین ۷۵ تا ۸۵ درصد برآورد می‌شود. منابع سطحی آب در استان محدود بوده و تولیدات کشاورزی عمدتاً در دشت‌های بسته و مناطق متمرکز انجام می‌شود. داده‌های میدانی و پژوهش‌های دانشگاهی در دشت هشتگرد نشان می‌دهد که سطح آب زیرزمینی در دو دهه گذشته به طور مداوم کاهش یافته و این روند ساختاری است، نه یک نوسان مقطعی ناشی از تغییرات بارندگی. کاهش تراز آبخوان‌ها، فشار بر منابع آب موجود و افزایش ریسک اقتصادی و زیست‌محیطی کشاورزی را در استان البرز تقویت کرده است.

یافته‌های علمی: افت تراز، کاهش کیفیت و نشست زمین
مطالعه «مدل‌سازی اقدامات مدیریتی در کنترل افت تراز آب زیرزمینی دشت هشتگرد» (شهبازی و همکاران) نشان می‌دهد که سطح آب زیرزمینی به طور مداوم و فراتر از توان تجدیدپذیری طبیعی کاهش یافته است. حتی با محدودسازی برداشت، بازگشت آبخوان به وضعیت پایدار زمان‌بر بوده و نیازمند مداخلات گسترده است و دشت هشتگرد در حال نزدیک‌شدن به «مرز ناپایداری هیدروژئولوژیک» است.
همچنین پژوهش منتشرشده در DOAJ درباره پهنه‌بندی نیترات و کیفیت آب زیرزمینی هشتگرد نشان می‌دهد که بخش‌هایی از آبخوان با افزایش غلظت نیترات و رشد شوری مواجه‌اند و الگوی تغییر کیفیت با روند افت تراز هم‌پوشانی دارد. کاهش کیفیت آب سبب شده مصرف آب در واحد سطح افزایش یابد، زیرا آب شور یا دارای نیترات بالا برای برخی محصولات کشاورزی نامناسب است و نیاز به آب شست‌وشو (leaching) را افزایش می‌دهد. مجموع این شرایط فشار اقتصادی و فنی بر کشاورزی استان البرز را افزایش داده است.

خطر نشست زمین در دشت هشتگرد
مطالعه منتشرشده در Scientific Reports (Nature) با استفاده از داده‌های ماهواره‌ای Sentinel-1 SAR نشان می‌دهد که دشت هشتگرد در حال تجربه نشست زمین است. عامل اصلی این نشست، افت شدید سطح آب زیرزمینی و تراکم‌پذیری لایه‌های ریزدانه است و روند نشست با تراکم مناطق برداشت زیرزمینی هم‌پوشانی دارد. این پدیده هزینه‌های اقتصادی سنگینی ایجاد کرده و موجب آسیب به چاه‌ها، کانال‌ها، لوله‌های انتقال آب، زیرساخت‌های روستایی و حتی پل‌ها و راه‌های منطقه شده است.

پیامدهای اقتصادی بر بخش کشاورزی البرز
ترکیب کاهش تراز آبخوان، افت کیفیت آب و وقوع نشست زمین باعث افزایش شدید هزینه تولید در واحد سطح شده است و فشار اقتصادی قابل توجهی بر کشاورزی استان البرز وارد می‌کند.
1. افزایش هزینه پمپاژ
با افت هر متر سطح آب زیرزمینی، هزینه انرژی و هزینه نگهداری پمپ‌ها افزایش می‌یابد. پژوهش‌ها نشان می‌دهند بخش قابل توجهی از هزینه تمام‌شده محصول در دشت هشتگرد ناشی از همین عامل است.
2. افزایش مصرف آب و کود
شوری و نیترات بالا باعث افزایش نیاز به آبیاری و از دست رفتن بهره‌وری آبی می‌شود؛ کاری که در آمار ملی نمایان نیست اما در سطح استان اثر مستقیم دارد.
3. خروج برخی محصولات از صرفه اقتصادی
بر اساس تحلیل‌های الگوی کشت، برخی محصولات سنتی استان در شرایط جدید توجیه اقتصادی ندارند، حتی اگر در سطح ملی توصیه شوند.
4. افزایش ریسک سرمایه‌گذاری
مطالعات دانشگاهی نشان داده‌اند که ناپایداری سفره آب زیرزمینی یکی از عوامل اصلی نوسان‌پذیری و عدم پایداری درآمد کشاورزان البرز است.
5. آغاز تغییر الگوی اشتغال در روستاها
کاهش توان تولیدی و افزایش هزینه آبیاری سبب شده بخشی از کشاورزان کوچک‌مقیاس از چرخه تولید خارج شوند.

راهکارهای پیشنهادی در پژوهش‌های علمی البرز
پژوهش‌های علمی بررسی‌شده مجموعه‌ای از راهکارها را پیشنهاد می‌کنند که در سطح استان قابل اجراست:
بازار آب منطقه‌ای: مطالعه “Water market simulation” (روشچی، یزدانی، مقدسی) نشان می‌دهد اجرای بازار حجمی آب می‌تواند به تخصیص کارآمدتر آب در دشت هشتگرد کمک کند و انگیزه برای کاهش برداشت‌های مازاد ایجاد کند.
تغییر الگوی کشت بر پایه ظرفیت هیدروژئولوژیک: مطالعات کیفی آب در هشتگرد تأکید می‌کند برخی محصولات پرآب‌بر باید جای خود را به محصولات مقاوم‌تر به شوری و کم‌آب‌بر بدهند.
مدیریت تلفیقی آب سطحی و زیرزمینی: تحقیقات MODFLOW نشان می‌دهد که بدون تزریق مصنوعی آب، کنترل برداشت و تقویت تغذیه، سفره به پایداری نمی‌رسد.
محدودیت و انسداد برداشت‌های پرریسک: پژوهش‌ها توصیه می‌کنند در مناطق با خطر نشست زمین، برداشت زیرزمینی باید به صورت «پله‌ای» کاهش یابد.

بنابراین سیاست‌گذاری آب در استان باید مبتنی بر داده‌های محلی و مطالعات علمی مستقل باشد، نه تنها شاخص‌های ملی.
انتخاب الگوی کشت، تخصیص آب، سرمایه‌گذاری آبیاری و حتی قیمت‌گذاری آب بدون توجه به ساختار شکننده آبخوان هشتگرد،
می‌تواند تبعات اقتصادی و زیست‌محیطی وسیعی برای استان در پی داشته باشد.

منابع علمی و پژوهشی
1. Shabani Rouchi, Z., Yazdani, S., & Moghaddasi, R. Water market simulation based on the principles of sustainable development (Case study: Hashtgerd plain, Alborz Province, Iran). Journal of Water and Sustainable Development.
2. شهبازی، افسانه؛ صفری، فرشید؛ کتابچی، حامد. مدلسازی اقدامات مدیریتی در کنترل افت سطح تراز آب زیرزمینی (دشت هشتگرد، استان البرز). مجله تحقیقات منابع آب ایران.
3. DOAJ. تحلیل وضعیت کیفیت و پهنه‌بندی نیترات منابع آب زیرزمینی استان البرز (دشت هشتگرد). Open Access Journal Database.
4. Khoshlahjeh Azar, M., Shami, S., Nilfouroushan, F., et al. Integrated analysis of Hashtgerd plain deformation using Sentinel-1 SAR, geological and hydrological data. Scientific Reports (Nature Publishing Group).