البرز در گذر تغییرات اقلیمی؛ از کاهش منابع تا امنیت غذایی

تحولات اقلیمی و هیدرولوژیک
یکی از مهم‌ترین تحولات اقلیمی در البرز طی پنج سال اخیر، تغییر الگوی بارش بوده است. میانگین بارش سالانه کاهش یافته و دوره‌های خشک طولانی‌تر شده‌ است. این تغییرات باعث افزایش فشار بر منابع آب برای کشاورزی شده و ناپایداری تولید محصولات کشاورزی را تشدید کرده است.
افزایش نوسانات دما و کاهش پوشش برفی در ارتفاعات البرز نیز از دیگر روندهای مهم است. تحلیل داده‌های سنجش از دور و مدل‌های اقلیمی نشان می‌دهد که تعداد روزهای با دمای غیرمتعارف افزایش یافته و پهنه برفی کاهش یافته است. کاهش روان‌آب حاصل از ذوب برف، تأمین آب کشاورزی در فصل رشد، محصولات را محدود کرده و کشاورزان را با چالش‌های جدی در تأمین نیاز آبی مواجه کرده است.
همزمان، برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی و توسعه شهرنشینی فشار قابل‌توجهی بر ظرفیت آبیاری استان وارد کرده است. کاهش تراز سفره‌های زیرزمینی، همراه با تغییر کاربری برخی اراضی کشاورزی، عملکرد محصولات آب‌بر را محدود کرده و هزینه‌های تولید را افزایش داده است.

اثرتغییرات اقلیمی بر بهره‌وری کشاورزی
تأثیرات تغییرات اقلیمی در البرز در چند محور اصلی مشاهده می‌شود. نخست، محدود شدن منابع آبی و افزایش دوره‌های خشک باعث کاهش عملکرد محصول و سطح زیرکشت شده است. به‌ویژه باغات میوه هسته‌دار، گلخانه‌ها و برخی محصولات زراعی که نیاز آبی بالایی دارند، تحت تأثیر این محدودیت‌ها قرار گرفته‌اند. کاهش بهره‌وری واحد سطح و کاهش سطح زیرکشت محصولات، توان تولید استان را محدود کرده و ریسک کمبود عرضه را افزایش داده است.
دوم، ناپایداری عرضه محصولات به افزایش ریسک اقتصادی و فشار تورمی منجر شده است. نوسانات تولید در فصل‌های مختلف باعث شده عرضه محلی محصولات ناپایدار شود و فشار بر قیمت‌های منطقه‌ای و حتی ملی افزایش یابد. این موضوع به ویژه در سال‌هایی که بارش کمتر از میانگین بوده یا دوره‌های خشکی طولانی‌تر بوده، برجسته‌تر است.
سوم، کاهش کیفیت و ظرفیت خاک از پیامدهای بلندمدت تغییرات اقلیمی است. کاهش سطح آب‌های زیرزمینی و فرونشست زمین، ساختار خاک و زهکشی را مختل کرده و توان بازیابی اراضی کشاورزی را کاهش داده است. این روند بهره‌وری بلندمدت محصولات را تضعیف کرده و کشاورزان را با چالش‌های پایدار مواجه می‌کند.
چهارم، افزایش هزینه‌های تولید و ریسک اقتصادی کشاورزان مشاهده می‌شود. کشاورزان برای مقابله با تنش‌های آب و دما ناچار به سرمایه‌گذاری در آبیاری بیشتر، خرید آفت‌کش‌ها و تغییر الگوی کشت شده‌اند. این افزایش هزینه‌ها، درآمد پیش‌بینی‌پذیر آن‌ها را کاهش داده و توان رقابتی تولید محلی را تحت فشار قرار داده است.

اولویت‌های سیاستی برای تضمین امنیت غذایی
با توجه به اهمیت البرز در تأمین محصولات غذایی و نقش آن در بازارهای منطقه‌ای، اقداماتی در اولویت قرار می‌گیرد که می‌تواند اثرات منفی تغییرات اقلیمی بر امنیت غذایی را کاهش دهد:
1. مدیریت پایدار منابع آب
تعیین سقف برداشت، پایش دقیق چاه‌ها و اجرای سیستم‌های آبیاری کم‌فشار می‌تواند به کاهش فشار بر منابع آب کمک کند و تأمین آب برای محصولات حساس به خشکی را بهبود دهد.
2. سازگاری کشاورزی با شرایط اقلیمی
کشت گونه‌های مقاوم به خشکی و دماهای بالا، استفاده از تکنیک‌های آبیاری نوین و آموزش کشاورزان در زمینه مدیریت ریسک اقلیمی، توان مقابله با تنش‌ها را افزایش می‌دهد.
3. حفظ اراضی کشاورزی
جلوگیری از تغییر غیرقابل بازگشت اراضی کشاورزی به کاربری‌های شهری یا تفریحی، به‌ویژه در مناطق با قابلیت تولید بالا، از تضعیف امنیت غذایی جلوگیری می‌کند.
4. پایش و هشدار اقلیمی
توسعه ایستگاه‌های اندازه‌گیری بارش و دما و راه‌اندازی سامانه‌های هشداردهی محلی، امکان برنامه‌ریزی بهینه برای کشت و مدیریت منابع آبی را فراهم می‌کند.
5. تقویت ظرفیت کشاورزان و آموزش عملی
برنامه‌های آموزشی و ترویجی برای انتقال فناوری سازگار با اقلیم و مدیریت ریسک کشاورزی، توانایی کشاورزان در مقابله با تغییرات اقلیمی را افزایش می‌دهد و پایداری تولید را تضمین می‌کند.
شواهد پنج سال اخیر نشان می‌دهد که استان البرز در مواجهه با تغییرات اقلیمی با کاهش منابع آب، افزایش نوسان‌های دمایی و محدودیت در اراضی کشاورزی مواجه شده است. این شرایط باعث کاهش عملکرد و سطح زیرکشت محصولات، ناپایداری عرضه، افزایش هزینه‌های تولید و فشار بر قیمت‌ها شده است. برای تضمین امنیت غذایی استان و کاهش اثرات انتقالی به بازار ملی، ضروری است اقدامات سیاستی هدفمند و فوری شامل مدیریت منابع آب، حفظ اراضی کشاورزی، سازگارسازی کشاورزی با اقلیم و تقویت پایش محلی اجرا شود. بدون اتخاذ این اقدامات، فشارهای اقلیمی می‌تواند توان تولید استان را در بلندمدت کاهش داده و امنیت غذایی منطقه‌ای و ملی را به خطر اندازد.
در تهیه این گزارش تحلیلی، از منابع پژوهشی معتبر استفاده شده است تا تحلیل تغییرات اقلیمی و پیامدهای آن بر امنیت غذایی استان البرز با استناد علمی ارائه شود. این منابع شامل گزارش پیش‌بینی پارامترهای اقلیمی استان البرز (مجله تخصصی تحقیقات اقلیمی، ۱۴۰۳)، مطالعه مدل‌سازی آب‌های زیرزمینی و کاربری اراضی دشت کرج (Springer, ۲۰۲۵)، تحلیل پوشش برفی و تغییرات دما با استفاده از داده‌های MODIS (DOAJ, ۲۰۲۴) و آمارنامه و گزارش‌های تولید کشاورزی استان البرز (پژوهشگاه کشاورزی، ۱۳۹۹–۱۴۰۴) بوده است.