بازار حبوبات؛ اصلاح ساختار توزیع کلید ثبات قیمت

ثبات قیمت‌ها در عمده‌فروشی
رضا کنگری، رئیس اتحادیه بنکداران مواد غذایی، از آرامش ۲۰ تا ۲۵ روزه در بازار حبوبات خبر داد و تأکید کرد که عرضه انواع حبوبات از جمله نخود، عدس و به‌ویژه لوبیا چیتی در کشور کافی است.
به گفته او، قیمت هر کیلو لوبیا چیتی داخلی ۳۴۰ تا ۳۶۰ هزار تومان و نوع وارداتی ۲۷۰ تا ۲۸۰ هزار تومان است و با احتساب هزینه‌های توزیع، این محصول باید با ۳۰۰ تا ۴۰۰ هزار تومان به دست مصرف‌کننده برسد.
کنگری با اشاره به اینکه ۳۵ درصد نیاز کشور از محل واردات تأمین می‌شود گفت: «اگر نوسانات ارزی نبود، امکان کاهش بیشتر قیمت‌ها وجود داشت.»

شکاف قیمت از مزرعه تا بازار
اگرچه عمده‌فروشان از ثبات بازار سخن می‌گویند، اما آمار وزارت جهاد کشاورزی نشان می‌دهد که زنجیره ارزش حبوبات از مزرعه تا بازار همچنان دچار گسست قیمتی جدی است. قیمت لوبیا چیتی در سرِ مزرعه ۲۸۰ تا ۳۰۰ هزار تومان ثبت شده، اما همین محصول پس از عبور از شبکه توزیع با نرخ ۴۰۰ تا ۴۵۰ هزار تومان به دست مصرف‌کننده می‌رسد؛ اختلافی که با هزینه‌های واقعی تولید قابل توضیح نیست.
مجید آنجفی، معاون زراعت، بخشی از این اختلاف را ناشی از رشد هزینه‌های تولید می‌داند؛ هزینه‌هایی که در سال‌های اخیر تحت‌تأثیر تورم عمومی و نوسانات ارزی افزایش پیدا کرده‌اند. بذر، آب و انرژی، ماشین‌آلات، نهاده‌ها و سایر لوازم تولید، هرکدام سهمی در افزایش بهای تمام‌شده دارند. اما تحلیل ساختار بازار نشان می‌دهد عامل اصلی این شکاف، نه تولید، بلکه توزیع است.
ساختار توزیع حبوبات در ایران چندلایه و پرهزینه است؛ شبکه‌ای که در آن محصول کشاورز اغلب پیش از آنکه حتی یک‌بار جابه‌جا شود، چندین‌ بار روی کاغذ خریدوفروش می‌شود. حضور واسطه‌هایی با نقدینگی بالا، امکان نگهداری محصول و تعیین زمان عرضه را در اختیار آنان قرار می‌دهد و کشاورز که نیاز فوری به نقدینگی دارد، مجبور است محصول را ارزان‌تر از ارزش واقعی بفروشد. نتیجه آن، انباشت سود در حلقه‌های واسطه‌گری و انتقال هزینه به مصرف‌کننده است.
به‌این‌ترتیب، شکاف قیمتی موجود صرفاً نتیجه تورم یا هزینه‌های تولید نیست، بلکه نشانه‌ای از نابرابری قدرت در زنجیره عرضه است؛ جایی که تولیدکننده در ضعیف‌ترین موقعیت قرار دارد و واسطه‌ها نقش اصلی در شکل‌دهی به قیمت نهایی ایفا می‌کنند.

افزایش سطح زیر کشت و تولید بذر؛ سرمایه‌گذاری پنهان در امنیت غذایی
گزارش موسسه ثبت و گواهی بذر نشان می‌دهد که در سال زراعی جدید، سطح زیر کشت مزارع تکثیر بذر حبوبات ۲۳۲ هکتار افزایش یافته و تعداد شرکت‌های فعال این حوزه به ۳۹ شرکت رسیده است. این رشد اگرچه ممکن است در نگاه نخست یک تغییر فنی در حوزه بذر محسوب شود، اما در واقع پیامی استراتژیک برای آینده تولید حبوبات در کشور دارد.
در دهه‌های اخیر، یکی از چالش‌های اصلی تولید حبوبات، کیفیت پایین بذر، راندمان کم و وابستگی به ارقام قدیمی بوده است؛ مسائلی که بهره‌وری مزارع را محدود و هزینه تولید را افزایش می‌داد. گسترش فعالیت شرکت‌های تکثیر بذر و ورود ارقام اصلاح‌شده نخود، عدس، لوبیا و باقلا به چرخه تولید، در حقیقت سرمایه‌گذاری در بهره‌وری محسوب می‌شود.
این روند چند پیامد مهم دارد:
۱. ارتقای بهره‌وری و کاهش هزینه‌های تولید: ارقام اصلاح‌شده حبوبات معمولاً مقاوم‌تر در برابر آفات، کم‌مصرف‌تر در مصرف آب و پربازده‌تر در واحد سطح هستند؛ استفاده از این بذرها در شرایط افزایش هزینه‌های نهاده‌ها می‌تواند بخشی از فشار قیمت تمام‌شده محصول را کاهش دهد.
۲. تقویت امنیت غذایی و کاهش وابستگی به واردات: با توجه به اینکه حدود یک‌سوم حبوبات کشور وارداتی است، توسعه تولید و تکثیر بذر اصلاح‌شده می‌تواند تولید داخلی را افزایش دهد، نیاز به واردات را کاهش دهد و بازار را در برابر نوسانات ارزی مقاوم‌تر کند.
۳. منظم شدن بازار تولید و افزایش قدرت کشاورز: افزایش تعداد شرکت‌های بذر و نظارت سازمان تحقیقات کشاورزی بر تکثیر و گواهی بذر، به معنای افزایش شفافیت در زنجیره تولید است.
وقتی کشاورز بذر استاندارد و گواهی‌شده در اختیار داشته باشد، ریسک تولید کاهش می‌یابد و او می‌تواند در برابر دلالان، قدرت چانه‌زنی بیشتری داشته باشد زیرا محصول با کیفیت بالاتر و قابل‌پیش‌بینی‌تری عرضه می‌کند.
ثبات فعلی بازار حبوبات اگرچه خبر خوبی برای مصرف‌کنندگان است، اما به نظر می‌رسد بدون مهار واسطه‌گری و کنترل هزینه‌های تولید، این آرامش پایدار نخواهد بود. افزایش تولید بذر و توسعه ارقام اصلاح‌شده می‌تواند در میان‌مدت به تقویت تولید داخلی کمک کند، اما اصلاح ساختار توزیع همچنان کلید اصلی تنظیم بازار است.