الگوی کشت هوشمند؛ محور حکمرانی آب و نجات کشاورزی

در روزهایی که آمارها از کاهش ۴۰ درصدی بارش‌ها و افت آب تخصیصی به بخش کشاورزی از ۷۰ میلیارد مترمکعب به حدود ۴۶ میلیارد مترمکعب حکایت دارد، ضرورت اجرای الگوی کشت هوشمند و علمی بیش از هر زمان دیگری احساس می‌شود.
مهندس صفدر نیازی، معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی، در نهمین کنفرانس ملی «مدیریت منابع آب ایران با محوریت حکمرانی آب» بر این نکته تأکید کرد که «مسائل آب و کشاورزی صرفاً با راه‌حل‌های فنی قابل حل نیستند و توجه به علوم اجتماعی و مشارکت مردم در تصمیم‌گیری‌های پایدار اهمیت کلیدی دارد».
او با اشاره به روند نگران‌کننده کاهش منابع آبی ناشی از تغییر اقلیم، تأکید کرد که آینده مدیریت آب کشور باید بر پایه داده‌های علمی، الگوی کشت منطقه‌ای و آبیاری هوشمند استوار باشد.
به گفته وی، «الگوی کشت» تنها مجموعه‌ای از توصیه‌های فنی نیست، بلکه راهبردی برای توزیع عادلانه منابع آب، پایداری تولید و کاهش فشار بر اکوسیستم‌های خشک ایران است. نیازی همچنین رعایت نکسوس آب، غذا، انرژی و محیط زیست را از ارکان تصمیم‌گیری در این زمینه دانست.
در همین حال، کاهش محسوس بارندگی در سال زراعی جاری تأثیری مستقیم بر کشت دیم گذاشته و به گفته رئیس بنیاد ملی گندم‌کاران، امسال کشور ناچار به واردات حدود پنج میلیون تن گندم خواهد شد؛ رقمی که نشان می‌دهد کاهش بارش‌ها مستقیماً به افت تولید داخلی و بازگشت موقت وابستگی غذایی منجر شده است.
به باور کارشناسان، این وضعیت بار دیگر بر اهمیت اصلاح الگوی کشت، استفاده از فناوری‌های نوین و برنامه‌ریزی علمی در مدیریت منابع آب تأکید دارد.

الگوی کشت در برنامه هفتم توسعه
در جریان بررسی عملکرد دولت در مجلس، غلامرضا نوری قزلجه، وزیر جهاد کشاورزی، اجرای الگوی کشت را از احکام اصلی و اجرایی برنامه هفتم توسعه دانست. او تأکید کرد که حمایت از کشاورزان از این پس بر اساس میزان رعایت الگوی کشت صورت می‌گیرد و سیاست‌های خرید تضمینی نیز در همین چارچوب تنظیم می‌شود.
نوری با اشاره به چالش‌های ساختاری بخش کشاورزی از جمله کمبود منابع مالی و بدهی‌های انباشته، گفت: «در برنامه هفتم توسعه برای بخش آب و خاک به ۱۷۵ همت سرمایه‌گذاری نیاز است، اما اعتبارات مصوب تنها ۴.۵ همت بوده که تاکنون حدود ۲۰ درصد آن تخصیص یافته است».
وی ضعف در ضمانت اجرایی الگوی کشت را ناشی از کمبود منابع و ابزارهای حمایتی دانست و خواستار مشارکت استانداران و فرمانداران به‌عنوان رؤسای ستادهای استانی در اجرای دقیق‌تر این طرح شد.
وزیر جهاد کشاورزی همچنین به دستاوردهایی چون رشد ۳.۲ درصدی در بخش کشاورزی، افزایش ۳۲ درصدی صادرات و ارتقای سه میلیارد دلاری تراز تجاری اشاره کرد و این دستاوردها را نشانه‌ای از ظرفیت بالای این بخش در صورت مدیریت علمی و تخصیص منابع دانست.

ضرورت بازنگری و عدالت آبی
در همین زمینه، محمدجعفر قائم‌پناه، معاون اجرایی رئیس‌جمهوری، بی‌آبی را یکی از مهم‌ترین چالش‌های امروز کشور دانست و تأکید کرد: «اصلاح الگوی کشت، توسعه آبیاری‌های مدرن و کاهش وابستگی به روش‌های سنتی، راه نجات کشاورزی ایران است».
او با اشاره به لزوم رعایت عدالت در توزیع آب افزود: «اگر حقابه محیط‌زیست پرداخت نشود و سرچشمه‌ها خشک شوند، کشور با بحران‌های زیست‌محیطی و اجتماعی گسترده روبه‌رو خواهد شد».
قائم‌پناه در سخنان خود به الگوبرداری از سنت‌های بومی مانند قنات اشاره کرد و گفت: «همان‌گونه که اجداد ما برای جلوگیری از تبخیر آب از قنات بهره می‌بردند، امروز نیز باید با فناوری‌های نوین همان منطق را دنبال کنیم.»
تحلیل داده‌ها و اظهارات مسئولان نشان می‌دهد که الگوی کشت هوشمند نه صرفاً یک برنامه اجرایی، بلکه راهبردی ملی برای پایداری منابع آب، امنیت غذایی و عدالت زیست‌محیطی است.
در شرایطی که تغییر اقلیم و کاهش بارندگی، تولید کشاورزی را تهدید می‌کند، اجرای دقیق و منطقه‌ای الگوی کشت در چارچوب برنامه هفتم توسعه می‌تواند نقطه عطفی در سیاست‌های بخش کشاورزی باشد.
ادامه مسیر بدون این اصلاحات، نه تنها وابستگی به واردات محصولات اساسی را افزایش می‌دهد، بلکه امنیت غذایی کشور را در سال‌های پیش‌رو با چالش جدی روبه‌رو می‌سازد.