بازار برنج در محاصره دلالان

قیمت جهانی برنج در آبان‌ماه ۱۴۰۴ با ادامه روند نزولی خود، وارد کانال ۱۰ دلاری شد. بر اساس داده‌های بین‌المللی، نرخ برنج در روز جمعه ۹ آبان با کاهش ۰.۴۱ درصدی نسبت به روز قبل و افت ۳.۸۱ درصدی نسبت به ماه گذشته همراه بوده است. این در حالی است که در بازار داخلی ایران، قیمت انواع برنج ایرانی نه تنها کاهش نیافته، بلکه همچنان روند صعودی دارد.
علی‌قلی ایمانی، مدیرعامل بنیاد ملی گندم‌کاران، ریشه این افزایش قیمت را در بازی دلال‌ها می‌داند؛
«دلال‌ها برنج را از کشاورزان خریداری و انبار می‌کنند. سپس با عرضه قطره‌چکانی، قیمت را به شکل مصنوعی بالا نگه می‌دارند و سود کلانی به دست می‌آورند.»
به گفته او، حدود ۷۰ درصد کشاورزان محصول خود را به صورت شلتوک فروخته‌اند و توان نگهداری بلندمدت ندارند. دلالان از این محدودیت آگاه‌اند و با توقف خرید برای مدتی، کشاورزان را ناگزیر به فروش با قیمت پایین می‌کنند، سپس در فصل کم‌عرضه، بازار را در اختیار می‌گیرند.
ایمانی تأکید می‌کند که با توجه به قیمت شلتوک هاشمی در محدوده ۱۰۰ تا ۱۲۰ هزار تومان، حتی با لحاظ هزینه‌های فرآوری، قیمت نهایی نباید بیش از ۳۰۰ هزار تومان باشد؛ اما اکنون در بازار بیش از ۳۵۰ هزار تومان معامله می‌شود.

تأخیر ارزی و اختلال در واردات
در سوی دیگر بازار، سیاست ارزی دولت نیز عاملی برای التهاب قیمت‌ها شده است. مصطفی بحق، رئیس اتحادیه خواروبار و آجیل‌فروشان اصفهان، از تأخیر ۱۰ ماهه در پرداخت ارز ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومانی به واردکنندگان برنج خبر داده و می‌گوید: «این تأخیر باعث شده تعامل تجار ایرانی با صادرکنندگان هند، پاکستان و تایلند دچار مشکل شود و روند واردات با کندی پیش برود.»
به گفته او، دولت برای کنترل قیمت برنج وارداتی، سازوکاری را تعیین کرده که در آن تجار موظف‌اند محموله‌ها را در گمرک به شرکت بازرگانی دولتی تحویل دهند تا از طریق شبکه‌های توزیع استانی، کالا با نرخ مصوب به دست مصرف‌کننده برسد.
بر اساس تصمیمات جدید، قیمت نهایی برنج هندی در سطح خرده‌فروشی حدود ۵۲ هزار تومان تعیین شده است.

ناهماهنگی تولید و سیاست‌گذاری
به گفته بحق، برنج ایرانی تنها حدود ۴۰ درصد نیاز کشور را تأمین می‌کند و وابستگی بازار به واردات همچنان بالاست. او معتقد است نبود آمار دقیق از سطح زیرکشت و حجم تولید برنج در استان‌ها، یکی از ضعف‌های اساسی در سیاست‌گذاری این حوزه است:
«در استان‌هایی مثل اصفهان که کشت برنج به دلیل کمبود آب محدود یا ممنوع شده، حتی آمار دقیقی از میزان تولید وجود ندارد.»

با وجود کاهش جهانی قیمت برنج، بازار داخلی ایران همچنان از دوگانگی سیاستی و فشارهای واسطه‌ای رنج می‌برد. از یک‌سو کشاورز شمالی که دسترسی به سرمایه و امکانات انبار ندارد، ناگزیر از فروش فوری محصول است، و از سوی دیگر، تأخیر در تخصیص ارز وارداتی باعث کاهش عرضه برنج خارجی و تداوم فشار قیمتی می‌شود.
برای متعادل‌سازی بازار، کارشناسان بر ضرورت نظارت بر زنجیره توزیع، ایجاد زیرساخت‌های نگهداری محصول برای کشاورزان، و تسریع پرداخت ارز وارداتی تأکید دارند؛ اقداماتی که می‌تواند مانع از تکرار چرخه سودجویی دلالان در بازار برنج شود.