پنجره جمعیتی ایران در تقاطع بحران و توسعه

دکتر مهدی مالمیر، معاون راهبری ستاد ملی جمعیت، بر لزوم درک علمی و مستندِ پدیده جمعیت تأکید دارد. او می‌گوید مجموعه کارگاه‌های آموزشی برگزار شده با هدف ایجاد زبان مشترک علمی در میان پژوهشگران، مدیران و دستگاه‌های دولتی، زمینه‌ساز سیاست‌گذاری دقیق‌تر است. بدون چنین زمینه‌ی مشترکی، تصمیمات جمعیتی به اقدامات جزیره‌ای یا مقطعی تقلیل می‌یابد.
همچنین، علیرضا رئیسی، معاون بهداشت وزارت بهداشت، با لحن هشداردهنده می‌گوید: «ما وارد دوره سالمندی شده‌ایم در حالی که هنوز توسعه‌نیافته‌ایم.» کاهش نرخ باروری در ایران طی تنها یک دهه، چیزی است که در کشورهای توسعه‌یافته طی چند دهه رخ داده است. او با ذکر مثال تاریخی می‌گوید: در دهه ۱۳۶۰، از هر ۱۰ میلیون زن در سن بارداری، دو میلیون فرزند به دنیا آمدند؛ اما در سال ۱۴۰۰، از ۱۶ میلیون زن تنها یک میلیون فرزند ثبت شد. این شکاف، نشان‌دهنده از دست رفتن پنجره جمعیتی است؛ فرصت طلایی که اگر به موقع استفاده نشود، نمی‌توان آن را بازگرداند.

وضعیت استان‌ها؛ هشدار جمعیتی در سراسر کشور
وضعیت جمعیتی ایران نشان می‌دهد که تقریباً همه استان‌ها با کاهش نرخ باروری مواجه‌اند و تنها چند استان مرزی و کم‌جمعیت مانند سیستان و بلوچستان، خراسان جنوبی، هرمزگان و خوزستان، هنوز در محدوده نرخ جایگزینی قرار دارند. در این استان‌ها، نرخ باروری بالاتر است، اما همین استان‌ها نیز با چالش‌های اقتصادی و زیرساختی روبرو هستند.
در مقابل، استان‌های بزرگ و پرجمعیت مانند گیلان، مازندران، تهران، اصفهان، مشهد و آذربایجان شرقی با کاهش قابل توجه نرخ باروری مواجه‌اند و وارد دوره سالمندی زودرس می‌شوند. در این مناطق، افزایش مهاجرت به شهرها و تغییر سبک زندگی، موجب کاهش تمایل جوانان به ازدواج و فرزندآوری شده است.
البرز؛ رشد جمعیت حاصل از مهاجرت
استان البرز، با پذیرش سالانه بین ۱۳۰ تا ۱۵۰ هزار مهاجر، یکی از استان‌های مهاجرپذیر کشور است. رشد جمعیت سالانه حدود ۲٫۳۷ درصد عمدتاً ناشی از مهاجرت است، اما نرخ باروری تقریباً نصف دهه گذشته شده و ثبت تولدهای واقعی نیز با تأخیر انجام می‌شود. با وجود افزایش موالید در سال‌های اخیر، ترکیب کاهش باروری و فشار ناشی از مهاجرت، البرز را در موقعیت هشداردهنده‌ای قرار داده است.
این الگو در سراسر کشور تکرار می‌شود: استان‌های کم‌جمعیت ممکن است نرخ باروری بالاتری داشته باشند، اما استان‌های بزرگ شهری با کاهش شدید فرزندآوری و افزایش سالمندی مواجه هستند. اگر سیاست‌های حمایتی، فرهنگی و زیرساختی اصلاح نشوند، کشور با بحران جمعیتی جدی مواجه خواهد شد.

راهکارها برای مهار بحران جمعیتی
برای جلوگیری از فروپاشی جمعیتی ایران و عبور از موقعیت کنونی با کمترین هزینه، پیشنهاد می‌شود:
1. پشتیبانی مالی و معیشتی هدفمند: ارائه بسته‌های حمایتی معیشتی، مسکن اجتماعی و تسهیلات بانکی به ویژه برای خانواده‌هایی که تصمیم به فرزندآوری دارند؛
2. تسهیل شرایط ازدواج و فرزندآوری: کاهش موانع اداری، تسریع در صدور مجوزها، امکان دورکاری و مرخصی زایمان بهتر برای مادران؛
3. مداخلات فرهنگی و رسانه‌ای: ترویج نگرش مثبت به خانواده و فرزندآوری از طریق رسانه‌ها، آموزش مدارس و فضای عمومی؛
4. تقویت زیرساخت‌ها و خدمات محلی: در استان‌هایی مانند البرز که رشد جمعیتی سریع دارند، باید مراکز بهداشتی، آموزشی، مسکن و حمل‌ونقل به تناسب تقویت شوند؛
5. سامانه ثبت ولادت مدرن و الزام قانونی: الزام ثبت تولد بلافاصله در محل سکونت و جلوگیری از جابجایی ثبت‌ها برای تشخیص دقیق وضعیت استانی؛
6. پایش و بازنگری سیاست‌ها: ایجاد کمیته‌های بازخورد محلی و بین استانی با امکان بازنگری دوره‌ای سیاست‌ها بر پایه داده واقعی؛
7. تشویق مهاجرت معکوس و توسعه مناطق محروم: با ارتقای شرایط زیستی در استان‌های کم‌بارور، برخی جمعیت به صورت معکوس به مناطق دیگر مهاجرت داده شود.