زعفران؛ فرصت نوظهور اقتصادی البرز

اختصاصی پیام آشنا- زعفران، این طلای سرخ و گران‌بهای ایرانی، از دیرباز نه‌تنها یکی از شاخص‌ترین محصولات کشاورزی کشور، بلکه نمادی از فرهنگ، هنر و اصالت ایرانی در عرصه جهانی بوده است. امروز نیز در کنار خاستگاه سنتی آن در خراسان بزرگ، استان‌هایی چون البرز به تدریج به این جریان پیوسته‌اند تا از ظرفیت اقتصادی و اشتغال‌زایی این محصول کم‌آب‌بر بهره‌مند شوند.

حرکت تدریجی البرز به سوی کشت اقتصادی زعفران

در سال‌های اخیر، به‌ویژه از حدود دهه ۱۳۹۰ به بعد، استقبال کشاورزان البرزی از کشت زعفران افزایش یافته است. هرچند این محصول هنوز جایگاه عمده‌ای در سبد کشاورزی استان ندارد، اما گسترش تدریجی آن، نشانه‌ای از تغییر نگاه کشاورزان به سوی کشت‌های اقتصادی و مقاوم در برابر کم‌آبی است.

بر اساس آمارهای منتشرشده در سال‌های نزدیک به ۱۳۹۹ و به گفته محمد تاج‌الدینی، معاون وقت بهبود تولیدات گیاهی جهاد کشاورزی البرز، در آن زمان حدود ۴۳ هکتار از اراضی استان زیر کشت زعفران قرار داشت که از این میزان، ۳۳ هکتار بارور و ۱۰ هکتار در سن رشد بودند. متوسط عملکرد مزارع حدود ۲.۱ کیلوگرم در هر هکتار و مجموع تولید سالانه حدود ۱۶۰ کیلوگرم زعفران خشک برآورد می‌شد.

به گفته تاج‌الدینی، بیشترین سطح زیرکشت زعفران در استان مربوط به شهرستان نظرآباد بود که بیش از نیمی از اراضی زعفران البرز را شامل می‌شد. شهرستان‌های ساوجبلاغ، اشتهارد، طالقان و فردیس نیز در مقیاس محدودتری وارد چرخه تولید شده بودند. در مجموع، حدود ۱۵۰ بهره‌بردار در استان فعالیت داشتند که بیشتر آن‌ها زمین‌هایی خرد و کمتر از یک هکتار داشتند.

در سال ۱۴۰۰، از ۴۳ هکتار از اراضی نظرآباد زعفران برداشت و ۲۰۰ کیلوگرم محصول خشک تولید شد. به گفته زینالی، مدیر جهاد کشاورزی شهرستان نظرآباد، رشد ۳۵ درصدی کاشت زعفران نسبت به سال قبل نشان‌دهنده افزایش استقبال کشاورزان است. وی افزود که میانگین عملکرد زعفران در نظرآباد بین ۷ تا ۸ کیلوگرم در هر هکتار بود که بیشتر از میانگین کشوری و نشان‌دهنده کیفیت بالای محصول است. این برداشت همچنین زمینه ایجاد ۱۰ هزار نفر روز اشتغال سالانه را فراهم کرده است.

مزیت‌های اقتصادی و محدودیت‌های ساختاری

کشت زعفران به دلیل نیاز آبی پایین و سود نسبی بالا در مقایسه با محصولات سنتی مانند گندم یا جو، گزینه‌ای اقتصادی برای کشاورزان البرزی محسوب می‌شود. با این حال، کارشناسان معتقدند برای تبدیل این محصول به یکی از محورهای توسعه کشاورزی استان، نیاز به حمایت‌های ساختاری و زنجیره‌ای وجود دارد؛ از جمله تأمین پیاز مرغوب، آموزش فنی، تسهیلات مالی، فرآوری محلی و بازاریابی هدفمند.

در حال حاضر بیشتر زعفران تولیدی البرز به صورت سنتی و در بازار داخلی عرضه می‌شود و هنوز سهمی از صادرات مستقیم ندارد. بر اساس داده‌های وزارت جهاد کشاورزی، زمانی که میانگین تولید هر بهره‌بردار کمتر از یک کیلوگرم در سال باشد، صادرات اقتصادی نخواهد بود. از این‌رو تمرکز سیاست‌گذاران در البرز، در گام نخست، بر افزایش بهره‌وری و ارتقای کیفیت تولید است تا در مراحل بعدی، استان بتواند در زنجیره فرآوری و بسته‌بندی نیز نقش بگیرد.

ظرفیت‌های آینده و جایگاه برند زعفران البرز

از منظر اقتصادی، زعفران برای استان البرز نه فقط یک محصول کشاورزی بلکه ابزاری برای تنوع‌بخشی به اقتصاد روستایی و کاهش فشار منابع آبی است. با توجه به موقعیت اقلیمی، خاک حاصلخیز و دسترسی نزدیک به بازار تهران، این استان می‌تواند در آینده به یکی از پایگاه‌های تولید زعفران باکیفیت در کشور تبدیل شود.

کارشناسان بخش کشاورزی بر این باورند که توسعه کشت زعفران در البرز باید با برنامه‌ریزی دقیق در سه محور دنبال شود:

۱. توسعه دانش و آموزش کشاورزان در زمینه کشت، نگهداری و فرآوری.

۲. ایجاد شبکه‌های تعاونی و بازاریابی محلی برای افزایش قدرت چانه‌زنی تولیدکنندگان خرد.

۳. برندسازی منطقه‌ای و پیوند با گردشگری کشاورزی، با الگوگیری از تجربه موفق خراسان رضوی و استان‌های اسپانیا در بازاریابی جهانی زعفران.

ثبت برند و هویت زعفران ایرانی

در سطح کلان، مرکز مالکیت معنوی ثبت اسناد کشور اخیراً اعلام کرده است که پروژه ثبت برند ملی و بین‌المللی زعفران ایران در مراحل پایانی است و به‌زودی «علامت تأییدی اصالت زعفران ایرانی» صادر خواهد شد. این اقدام می‌تواند نه‌تنها از قاچاق و تقلب در بازار جهانی جلوگیری کند، بلکه جایگاه ایران را به‌عنوان خاستگاه تاریخی زعفران تثبیت نماید.

از سوی دیگر، کارشناسان فرهنگی و گردشگری نیز بر این باورند که زعفران فراتر از یک کالای صادراتی، یک نماد فرهنگی و گردشگری است. توسعه «گردشگری زعفران» و برگزاری جشنواره‌های فصلی در استان‌هایی مانند خراسان رضوی یا حتی البرز، می‌تواند ارزش افزوده بالایی برای جوامع محلی ایجاد کند.

تجربه سال‌های اخیر نشان می‌دهد که هرچند سهم البرز در تولید زعفران کشور هنوز اندک است، اما مسیر رشد آن منطقی و رو به توسعه است. توجه به زنجیره ارزش، حمایت از بهره‌برداران خرد، سرمایه‌گذاری در آموزش و بسته‌بندی و هم‌افزایی با طرح‌های ملی برندسازی، می‌تواند در آینده نه‌چندان دور البرز را به یکی از قطب‌های نوظهور طلای سرخ ایران بدل کند — محصولی که ریشه در خاک کم‌آب دارد اما می‌تواند بار اقتصادی و فرهنگی پُرمایه‌ای برای آینده کشاورزی کشور به همراه آورد.