پیام آشنا گزارش می دهد
ضعف مدیریتی و مهاجرت نخبگان؛ علل اُفت رتبه جهانی دانشگاهها
۶ آبان ۱۴۰۴اختصاصی پیام آشنا- کاهش جایگاه دانشگاههای علوم پزشکی ایران در نظامهای بینالمللی تنها یک مسئله آماری نیست؛ این پدیده، نشانهای از ضعف مدیریتی، سیاستگذاری ناکارآمد و مهاجرت نخبگان است که بهطور مستقیم بر کیفیت آموزش و خدمات درمانی کشور تأثیر میگذارد. بر اساس آمارهای وزارت بهداشت، درصد قابل توجهی از دانشگاههای علوم پزشکی ایران در نظامهای رتبهبندی جهانی سقوط کردهاند؛ زنگ خطری که نشاندهنده نیاز فوری به اصلاحات مدیریتی و سیاستگذاری در حوزه آموزش عالی پزشکی است. کارشناسان و اعضای کمیسیون آموزش، ضعف مدیریتی، خروج نخبگان و خلأ سیاستگذاری مؤثر را از عوامل اصلی این روند میدانند.
عبدالوحید فیاضی، عضو کمیسیون آموزش و تحقیقات مجلس، در گفت و گو با پیام آشنا با تأکید بر جایگاه راهبردی دانشگاههای علوم پزشکی، میگوید: «روند نزولی این مراکز در ارزیابیهای جهانی، نشانهای از عقبماندگی تدریجی از معیارهای بینالمللی و کاهش کارآمدی در تولید علم و تربیت نیروی متخصص است؛ مسیری که در صورت تداوم، شکاف میان ظرفیتهای علمی ایران و استانداردهای جهانی را عمیقتر خواهد کرد.»
وی ادامه میدهد: «کمبود متخصصان در مراکز درمانی و پژوهشی، خروج نخبگان از کشور و مدیریت ناهماهنگ میان دانشگاهها و وزارت بهداشت، از عوامل اثرگذار بر این روند هستند. ضعف در استفاده مؤثر از ظرفیت نیروهای انسانی و غلبه نگاه سیاسی بر مدیریت آموزشی، ضمن تضعیف شاخصهای علمی، بر کیفیت آموزش و خدمات درمانی نیز اثر منفی گذاشته و مانع از حضور مؤثر ایران در رقابت علمی بینالمللی شده است.»
فیاضی با اشاره به نقش مدیران حوزه سلامت، خاطرنشان میکند: «زمانی که مدیریت دانشگاهها از مسیر تخصصی و شایستهسالارانه فاصله بگیرد، شاخصهای کلیدی علمسنجی از جمله میزان تولید مقاله، همکاریهای بینالمللی و استناد علمی دچار افت میشود. بازنگری در سیاستهای وزارت بهداشت و بازتعریف نظام ارزیابی عملکرد دانشگاهها، از الزامات فوری بازگشت به مسیر رشد علمی است.»
وی همچنین به روند روبهافزایش مهاجرت پزشکان متخصص طی سالهای اخیر اشاره کرده و میگوید:
«خروج نیروهای کارآمد نهتنها منابع انسانی بخش آموزش و پژوهش را تهی میکند، بلکه توازن خدمات درمانی کشور را نیز برهم میزند. در صورت تداوم، طی سالهای آینده با کمبود پزشک متخصص و ضعف در تربیت نسل جایگزین مواجه خواهیم شد.»
دلایل مهاجرت نخبگان
مهاجرت نخبگان تنها مسئلهای فردی نیست و بازتابی از ضعف ساختاری و سیاستگذاری کشور محسوب میشود. پژوهشها نشان میدهد که تمایل نخبگان به ترک کشور ناشی از ترکیبی از عوامل زیر است:
- زیرساخت و سیاستهای ناکارآمد: کیفیت محیط یادگیری و حمایت دانشگاه از دانشجویان نخبه، انگیزه اصلی برای ماندن یا رفتن است. نبود امکانات کافی و دورههای آموزشی نوین، مهاجرت نخبگان را تشدید میکند.
- امید به آینده و اعتماد نهادی: دانشجویان زمانی مایل به ماندن هستند که چشمانداز روشنی برای آینده علمی و شغلی خود ببینند و به نهادها و سیاستهای کشور اعتماد داشته باشند.
- تعلق اجتماعی و فرهنگی: بیاعتمادی به نهادها و نادیده گرفتن ارزشهای دینی، قومی و زبانی، تعلق اجتماعی نخبگان را کاهش داده و انگیزه مهاجرت را تقویت میکند.
- محیط کالبدی و شهری: کیفیت زندگی شهری و دسترسی به امکانات رفاهی و زیرساختها، عامل تعیینکننده برای
ماندگاری نخبگان است.
راهکارها برای جلوگیری از مهاجرت نخبگان
مطالعات دانشگاهی و شش مقاله علمی نشان میدهد که با ۳۴ راهکار میتوان روند مهاجرت نخبگان را کاهش داد و زمینه بازگشت آنان را فراهم کرد. این اقدامات در شش محور کلان قابل تقسیم هستند:
- سیاستگذاری و حکمرانی: اصلاح ساختار مدیریتی بر اساس شایستهسالاری، کاهش بروکراسی، ایجاد بستههای جامع نگهداشت استعداد و مشارکت نخبگان در تصمیمسازیها.
- آموزشی و پژوهشی: تقویت ارتباط استاد و دانشجو، افزایش اعتبارات پژوهشی، ایجاد فرصتهای مطالعاتی داخلی و بینالمللی و مشوقهای مادی و معنوی برای نخبگان.
- فرهنگی و اجتماعی: ارتقای منزلت اجتماعی نخبگان، احترام به ارزشهای دینی و قومی، ایجاد فضای آزاد برای ابراز عقاید و تقویت تعلق نخبگان به جامعه.
- اقتصادی و رفاه: فراهم کردن مشاغل پایدار، مسکن مناسب، ارتقای سطح رفاه اجتماعی و امنیت اقتصادی نخبگان.
- نوآوری و فناوری: تقویت زیرساختهای پژوهشی و آزمایشگاهی، ایجاد ارتباط پایاپای دانشگاه و صنعت، و تسهیل ارتباطات علمی بینالمللی.
- محیط کالبدی و شهری: ایجاد محیط شهری سالم و امن، توسعه زیرساختها و توجه به کیفیت زندگی نخبگان.
فیاضی تأکید میکند که اجرای این اقدامات، علاوه بر جلوگیری از مهاجرت، زمینه بازگشت نخبگان و تقویت سرمایه انسانی کشور را فراهم میکند و آینده علمی و سلامت کشور در گرو توجه به این بحران و سیاستگذاریهای هوشمندانه است.
در مجموع، کاهش رتبه دانشگاههای علوم پزشکی ایران نه تنها یک مسئله آماری، بلکه بازتابی از ضعف مدیریتی، سیاستگذاری ناکارآمد و مهاجرت نخبگان است که سلامت علمی و درمانی کشور را تهدید میکند. ادامه این روند میتواند شکاف ایران با استانداردهای جهانی را افزایش داده و توازن خدمات درمانی و کیفیت آموزش پزشکی را تحت تأثیر قرار دهد. پژوهشها نشان میدهد که ضعف در زیرساختها، بیاعتمادی نخبگان به آینده، کاهش تعلق اجتماعی و کیفیت زندگی نامناسب، انگیزه مهاجرت را تشدید میکند. اجرای راهکارهای سیاستگذاری، آموزشی، فرهنگی، اقتصادی، فناوری و شهری میتواند نه تنها مهاجرت نخبگان را کاهش دهد، بلکه زمینه بازگشت آنان و تقویت سرمایه انسانی کشور را فراهم کند. به بیان دیگر، آینده سلامت و علم کشور در گرو توجه فوری و هوشمندانه به این بحران است.