بازگشت پساب تهران به البرز؛ راهکار مقابله با فرونشست

وضعیت بحرانی منابع آبی البرز
استان البرز در سال ۱۴۰۴ با بحران جدی منابع آبی مواجه است. بر اساس گزارش‌های رسمی، حدود ۷۵ درصد از آب شرب استان از منابع زیرزمینی تأمین می‌شود. این در حالی است که در سال‌های گذشته، سهم منابع زیرزمینی در تأمین آب شرب استان کمتر بوده است. مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای البرز، داوود نجفیان، با اشاره به استمرار خشکسالی برای پنجمین سال پیاپی، از برداشت بیش از ۶۲ میلیون مترمکعب از منابع زیرزمینی فراتر از ظرفیت سالانه استان خبر داد. وی افزود که در ۲۵ سال گذشته، حدود یک میلیارد و ۶۰۰ میلیون مترمکعب از آب‌های زیرزمینی استان از دست رفته است؛ رقمی معادل ۹ برابر ظرفیت سد کرج.
در همین حال، سدهای کرج و طالقان که منابع اصلی تأمین آب شرب استان است، با کاهش شدید ذخایر مواجه شده‌اند. برای مثال، حجم ذخیره سد کرج از ۱۵۵ میلیون مترمکعب در سال گذشته به ۵۴ میلیون مترمکعب در سال جاری کاهش یافته که معادل ۶۴ درصد افت است. وضعیت سد طالقان نیز بحرانی است؛ در سال گذشته این سد ۳۱۷ میلیون مترمکعب ذخیره داشت، اما اکنون تنها ۱۱۱ میلیون مترمکعب در آن باقی مانده است؛ یعنی ۶۵ درصد کاهش.
با توجه به این شرایط، بازگشت پساب تصفیه‌شده تهران به استان البرز می‌تواند به‌عنوان یک راهکار مؤثر در مدیریت منابع آبی استان مطرح شود. این اقدام می‌تواند به تغذیه آبخوان‌های زیرزمینی، تأمین آب مورد نیاز صنایع و کشاورزی، و کاهش فشار بر منابع زیرزمینی کمک کند.

ارزش اقتصادی پساب؛ آبی که می‌تواند آینده البرز را بسازد
پساب تصفیه‌شده در نگاه نخست محصول جانبی مصرف شهری است، اما در واقع، یکی از ارزشمندترین منابع اقتصادی و راهبردی استان‌های خشک به شمار می‌آید. برآوردهای وزارت نیرو نشان می‌دهد که هر مترمکعب پساب تصفیه‌شده، در صورت جایگزینی با آب شیرین، می‌تواند چندین برابر هزینه تولید خود صرفه‌جویی اقتصادی ایجاد کند. این یعنی، در شرایطی که تأمین آب به یکی از پرهزینه‌ترین بخش‌های توسعه صنعتی و کشاورزی کشور تبدیل شده، پساب نه یک ضایعات، بلکه سرمایه‌ای قابل بازآفرینی است.
در استان البرز، که صنایع اشتهارد، نظرآباد و ساوجبلاغ سهم قابل‌توجهی در اقتصاد و اشتغال دارند، استفاده از پساب می‌تواند میلیون‌ها مترمکعب از برداشت آب زیرزمینی بکاهد و هزینه‌های تأمین آب صنایع را به شکل معناداری کاهش دهد. در واقع، بازچرخانی پساب در این مناطق، به‌معنای تزریق دوباره منابع مالی به چرخه تولید است؛ چراکه هر مترمکعب پساب استفاده‌شده در صنعت، برابر است با یک مترمکعب آب شیرین ذخیره‌شده برای شرب و کشاورزی پایدار.
تجربه کشورهای خشک نشان می‌دهد که سرمایه‌گذاری در بازچرخانی پساب، نه فقط یک اقدام زیست‌محیطی، بلکه یک استراتژی اقتصادی و امنیتی است. همان‌طور که در اسرائیل، اسپانیا و استرالیا، پساب تصفیه‌شده «طلای خاکستری» نام گرفته، می‌توان گفت برای البرز نیز این منبع می‌تواند ضامن تداوم توسعه صنعتی و پیشگیری از فرونشست زمین باشد. به بیان دیگر، در حالی که زمین زیر پای البرز خالی می‌شود، همین آب بازیافتی می‌تواند زیرساختی برای بازسازی سفره‌های خشک‌شده و حفظ پایداری اقتصادی استان فراهم کند.

عدالت آبی
در حال حاضر، بخش زیادی از آب شرب تهران از سدهای طالقان و کرج در البرز تأمین می‌شود، اما پساب تولیدی پایتخت به جای بازگشت به مبدأ، از استان خارج می‌شود. با توجه به افزایش نرخ فرونشست در مناطق مختلف البرز به ویژه اشتهارد و نظرآباد، کارشناسان معتقدند بازگرداندن بخشی از این پساب می‌تواند گامی در جهت برقراری عدالت آبی و کاهش فشار بر منابع زیرزمینی استان باشد.
محمدرضا فلاح‌نژاد، مدیرکل مدیریت بحران استانداری البرز نیز گفته است که یکی از راهکارهای اساسی، بازگرداندن پساب تصفیه‌شده تهران برای تغذیه آبخوان‌ها و استفاده در صنایع استان است.

از بحران تا فرصت؛ راهی برای آینده
با اجرای پروژه‌های بازچرخانی و استفاده از فناوری‌های نوین تصفیه، البرز می‌تواند الگویی برای سایر استان‌ها باشد. این استان با ظرفیت علمی بالای خود (دانشگاه خوارزمی و مراکز پژوهشی متعدد) توان آن را دارد که طرح‌های بومی‌سازی‌شده برای استفاده از پساب را طراحی و اجرا کند.
اگر این رویکرد در کنار مدیریت چاه‌های غیرمجاز، اصلاح الگوی آبیاری و اجرای پروژه‌های آبخیزداری قرار گیرد، بحران فرونشست می‌تواند به فرصتی برای توسعه پایدار استان تبدیل شود؛ فرصتی که هر روز تأخیر در تحقق آن، هزینه‌ای سنگین‌تر برای البرز به‌جا خواهد گذاشت.