تکمیل زنجیره ارزش؛ حلقه گم‌شده اقتصاد زنان روستایی

– تحول در اقتصاد روستایی ایران با محوریت زنان شتاب گرفته است. تازه‌ترین داده‌های مؤسسه آموزش و ترویج کشاورزی نشان می‌دهد که اجرای ۳۲ زنجیره ارزش کسب‌وکار زنان روستایی و عشایری در سال گذشته، سرآغاز موجی تازه از نوآوری و پایداری اقتصادی در جوامع محلی بوده است؛ طرحی که امسال با هدف توسعه به بیش از ۱۱۰ زنجیره ارزش در سراسر کشور دنبال می‌شود. این رویکرد، با هدف توانمندسازی زنان، افزایش ارزش افزوده محصولات کشاورزی و ایجاد اشتغال پایدار در مناطق روستایی و عشایری طراحی شده و به گفته کارشناسان، می‌تواند نقشه اقتصادی بسیاری از روستاهای کشور را متحول کند.

زنان؛ ستون‌های پنهان اقتصاد محلی
به گفته محمدمهدی قاسمی، رئیس مؤسسه آموزش و ترویج کشاورزی، توسعه کسب‌وکارهای خرد زنان روستایی و عشایری، نه‌تنها اشتغال و درآمد پایدار ایجاد می‌کند، بلکه «به‌عنوان راهبردی اساسی برای پایداری و بقای جوامع روستایی» عمل می‌کند.
در چارچوب طرح «زنان نوآور ـ روستای بهره‌ور»، که در ۳۲ استان کشور آغاز شده، زنجیره‌هایی از «مزرعه تا سفره» برای محصولات محلی شکل گرفته است؛ از تولید و فرآوری گرفته تا بسته‌بندی، برندینگ و بازاریابی.
به گفته قاسمی، ۱۱۴ زنجیره ارزش کسب‌وکار خرد زنان روستایی و عشایری در حال حاضر در دستور کار قرار دارد و مخاطبان این طرح شامل زنان تولیدکننده، تعاونی‌ها، صندوق‌های اعتبارات خرد و دختران تحصیل‌کرده روستایی هستند.

۴۵۰۰ صندوق خرد و ۱۷۵ تعاونی؛ زیرساخت‌های اقتصاد زنانه
بر اساس گزارش رسمی سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی در مهر ۱۴۰۴، تاکنون بیش از ۴۵۰۰ صندوق خرد زنان کشاورزی در کشور فعال است و ۱۷۵ تعاونی زنان روستایی نیز به‌طور مستمر در حوزه تولید و بازاریابی فعالیت دارند.
این نهادها اکنون به کانون‌های شکل‌گیری زنجیره ارزش بدل شده‌اند؛ جایی که تولید خرد به تولید رقابت‌پذیر و برنددار تبدیل می‌شود.
به تعبیر کارشناسان، این صندوق‌ها در عمل بانک‌های خرد محلی‌اند که نه‌تنها دسترسی زنان به سرمایه را تسهیل کرده‌اند بلکه بذر مشارکت و خوداتکایی اقتصادی را در روستاها کاشته‌اند.

از تولید تا برندسازی؛ حلقه‌های تکمیل‌شده یک زنجیره
در سال‌های گذشته، بخش بزرگی از فعالیت زنان روستایی محدود به تولید اولیه بود؛ اما اکنون با شکل‌گیری زنجیره‌های ارزش، مسیر افزایش ارزش افزوده و تنوع محصول هموار شده است.
این زنجیره‌ها با هدف تجمیع عوامل تولید، آموزش مهارتی، توسعه بازار و ایجاد برندهای محلی طراحی شده‌اند و طبق اعلام مؤسسه آموزش و ترویج کشاورزی، در حال حاضر ده‌ها نمونه موفق از این الگو در استان‌های فارس، کرمان، آذربایجان غربی، خراسان رضوی و ایلام اجرا شده است.

تکمیل زنجیره ارزش؛ حلقه گم‌شده اقتصاد زنان روستایی
تکمیل زنجیره ارزش به معنای ایجاد یک مسیر منسجم و متصل از تولید تا مصرف است؛ مسیری که شامل مراحل تولید اولیه، فرآوری، بسته‌بندی، بازاریابی و فروش می‌شود. پیش از شکل‌گیری این زنجیره‌ها، بسیاری از زنان روستایی تنها در مرحله تولید فعالیت می‌کردند و ارزش افزوده محصولاتشان محدود به همان سطح اولیه بود.
با تکمیل زنجیره ارزش، محصولات محلی نه تنها کیفیت و جذابیت بیشتری پیدا می‌کنند، بلکه امکان افزایش درآمد، ایجاد برندهای محلی شناخته‌شده، و ورود به بازارهای گسترده‌تر فراهم می‌شود. هر حلقه از این زنجیره، ارزش بیشتری به محصول می‌افزاید و ظرفیت اشتغال و مهارت‌آموزی زنان را افزایش می‌دهد.
کارشناسان معتقدند که تکمیل زنجیره ارزش، عامل اصلی پایداری اقتصادی و خوداتکایی جوامع روستایی است؛ چرا که زنان را از تولیدکننده صرف به «کارآفرین محلی» تبدیل می‌کند و امکان توسعه پایدار و رقابت‌پذیری محصولات ایرانی را در بازارهای ملی و بین‌المللی فراهم می‌آورد.

پیوند سه‌گانه: زن، محیط‌زیست و امنیت غذایی
شینا انصاری، رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست، در همین ارتباط تأکید کرد: «۵۰ تا ۷۰ درصد فعالیت‌های تولید غذا و ترمیم محیط‌زیست از سوی زنان روستایی و عشایری انجام می‌شود.»
به گفته او، این زنان تنها تولیدکننده نیستند بلکه مروجان فرهنگ حفاظت از منابع طبیعی‌اند؛ زنانی که در قالب مشاغل سبز و کسب‌وکارهای کوچک، هم امنیت غذایی را تقویت می‌کنند و هم اکوسیستم‌های محلی را بازسازی.

تهدیدهای جهانی و ضرورت سیاست‌گذاری ملی
فرخ طایرو، نماینده سازمان فائو در ایران، نیز هشدار داد: «تغییرات اقلیمی و خشکسالی از یک‌سو و مناقشات نظامی از سوی دیگر، تهدیدهای جدی برای تأمین غذای جهان محسوب می‌شوند.»
او تأکید کرد که بدون مشارکت فعال زنان روستایی، هیچ راه‌حلی برای بحران غذا پایدار نخواهد بود. همکاری‌های فائو و وزارت جهاد کشاورزی برای توسعه بذرهای مقاوم به خشکی در محصولات استراتژیک ایران، بخشی از همین تلاش جهانی است.

از زنجیره ارزش تا تاب‌آوری ملی
آنچه امروز در قالب طرح «زنان نوآور ـ روستای بهره‌ور» دنبال می‌شود، صرفاً برنامه‌ای اقتصادی نیست؛ بلکه مدلی برای تحقق عدالت جنسیتی، کاهش فقر، و افزایش تاب‌آوری ملی در برابر بحران‌های اقلیمی و غذایی است.
زنان روستایی، که تا دیروز بازیگران خاموش اقتصاد بودند، اکنون به محورهای اصلی توسعه محلی بدل شده‌اند.
اگر موانع مالی و قانونی برطرف شود و همکاری بین‌نهادی تقویت گردد، این طرح می‌تواند به الگوی ملی توسعه پایدار روستایی ایران تبدیل شود؛ الگویی که اقتصاد را از مزرعه تا سفره، با محوریت زنان، پیوند می‌دهد.

باهره حیدری