پایان برجام؛ ایران در آزمون اقتصاد مقاومتی و دیپلماسی

چشم‌انداز بین‌المللی: کاهش نفوذ غرب و تحکیم حق حاکمیت ایران
این تحولات با واکنش‌های متفاوتی از سوی آمریکا، اروپا و متحدان غربی همراه است. ایران با حمایت ۱۲۰ کشور عضو جنبش عدم تعهد و همراهی روسیه و چین، حق خود در ادامه برنامه هسته‌ای صلح‌آمیز بدون محدودیت‌های فراتر از NPT را بازتعریف کرده است.
اسماعیل بقائی، دیپلمات ارشد، تأکید کرد تلاش سه کشور اروپایی برای بازگرداندن تحریم‌ها (اسنپ‌بک) غیرقانونی و فاقد وجاهت حقوقی است، چرا که اکثریت اعضای شورای امنیت، از جمله دو عضو دائم (چین و روسیه)، با این اقدام مخالف یا ممتنع بوده‌اند.
این واقعیت نشان‌دهنده کاهش نفوذ اجماع غرب در نهادهای بین‌المللی است و ایران اکنون می‌تواند با اتکا به حقوق بین‌الملل و اجماع جهانی غیرغربی، سیاست خارجی خود را با تمرکز بر حاکمیت قانون و تعامل متوازن دنبال کند.

سطح منطقه‌ای: فرصت‌ها و چالش‌های دیپلماتیک و امنیتی
پایان محدودیت‌های برجام، تهران را در موقعیتی قرار می‌دهد که می‌تواند روابط استراتژیک خود با بازیگران بزرگ منطقه‌ای و جهانی مانند چین و روسیه را تقویت کند. این کشورها با ظرفیت‌های اقتصادی و صنعتی خود می‌توانند جایگزین بخش‌هایی از تجارت و سرمایه‌گذاری که پیش‌تر تحت تأثیر تحریم‌های غرب محدود شده بود، شوند و به ایران امکان توسعه زیرساخت‌ها و تجارت انرژی را بدهند.
با این حال، کاهش محدودیت‌های هسته‌ای و افزایش ظرفیت ایران در حوزه انرژی، رقابت و تنش با برخی کشورهای همسایه، به ویژه در حوزه بازار انرژی، امنیت دریایی و نفوذ سیاسی، احتمالاً تشدید می‌شود. کشورهای حوزه خلیج فارس ممکن است واکنش‌های اقتصادی و دیپلماتیک نشان دهند و در برخی موارد تلاش کنند ائتلاف‌های منطقه‌ای برای محدودسازی نفوذ ایران شکل دهند.
در این شرایط، موفقیت تهران مستلزم یک دیپلماسی فعال و متوازن است: از یک سو باید فرصت‌های اقتصادی و سیاسی ناشی از روابط با قدرت‌های شرق را حداکثر کند، و از سوی دیگر با مدیریت تعادل منطقه‌ای، از تشدید رقابت‌های استراتژیک و احتمالی امنیتی جلوگیری نماید.

چالش‌های داخلی و اقتصادی: ترکیبی از سیاست کوتاه‌مدت و اصلاحات ساختاری
با پایان برجام، دولت ایران با دو چالش اصلی روبه‌روست که به طور مستقیم آینده اقتصاد کشور را تعیین می‌کنند: تأمین منابع ارزی و کنترل نوسانات بازار ارز، و مهار تورم ناشی از تحریم‌ها و محدودیت‌های بین‌المللی.
در کوتاه‌مدت، افزایش صادرات نفت و گاز و جذب سرمایه‌گذاری خارجی می‌تواند فشار بر ذخایر ارزی را کاهش دهد، اما این راهبرد مشروط به توافق‌های تجاری واقعی و شفافیت در نظام بانکی است.
از سوی دیگر، بازار ارز ایران با نوسانات شدید روبه‌روست و محدودیت‌های دسترسی به سیستم مالی بین‌المللی، دولت را مجبور می‌کند از سازوکارهای جایگزین مانند مبادلات دوجانبه با شرکای اقتصادی و افزایش ذخایر ارزی غیردلاری استفاده کند. این اقدامات، هرچند کوتاه‌مدت قابل کنترل هستند، اما به دلیل وابستگی شدید اقتصاد به واردات کالاهای اساسی، فشار تورمی قابل توجهی ایجاد می‌کنند.
استراتژی اعلام‌شده «اقتصاد مقاومتی» همچنان محور سیاست‌های اقتصادی است، اما بدون اصلاحات ساختاری، بهبود محیط کسب‌وکار و تقویت صادرات غیرنفتی، توانایی مقابله با شوک‌های خارجی محدود خواهد بود. موفقیت ایران در این مرحله مستلزم ترکیبی از سیاست‌های کوتاه‌مدت برای مدیریت نقدینگی و نرخ ارز و اصلاحات بلندمدت برای تقویت ظرفیت تولید داخلی و کاهش وابستگی به واردات است؛ بدون این ترکیب، شعار «اقتصاد مقاومتی» بیشتر جنبه نمادین خواهد داشت تا راهبردی عملی.

ابعاد حقوقی و سیاسی: بازتعریف قدرت دیپلماتیک ایران
انقضای رسمی قطعنامه ۲۲۳۱ نه تنها ایران را از فشارهای شورای امنیت رها می‌کند، بلکه با مستندسازی حقوقی و دیپلماتیک، جایگاه ایران را در عرصه بین‌المللی تقویت می‌کند. بقائی به موضوع حملات رژیم صهیونیستی و بی‌کیفرمانی آن در برابر پاسخ‌های ایران اشاره کرد و تأکید کرد مستندسازی و پیگیری حقوقی داخلی و بین‌المللی ادامه خواهد یافت.
پایان محدودیت‌های برجام ایران را در نقطه‌ای حساس قرار داده است؛ جایی که هم فرصت‌های اقتصادی و دیپلماتیک و هم خطر بازگشت تحریم‌ها و فشارهای منطقه‌ای وجود دارد. توانایی ایران در مدیریت اقتصاد داخلی، تعامل هوشمندانه با قدرت‌های بین‌المللی و اتکا به حقوق بین‌الملل، تعیین‌کننده خواهد بود که این مرحله، فرصتی تاریخی برای کشور باشد یا دوره‌ای دیگر از فشارهای تحریمی و چالش‌های سیاسی و اقتصادی.