چرا به یاد می‌آوریم؟

نویسنده: چاران رانگانات
مترجم: میثاق شایق
نشر گودو

نویسنده‌ کتاب، عصب‌پژوهی است که زندگی‌اش را صرف مطالعه‌ حافظه کرده و نشان می‌دهد هر خاطره، تصمیم و احساس، بازتابی از خودِ به‌یادآورنده‌ ماست؛ همان نیروی نامرئی که در نهایت در بی‌سروصداترین شکل ممکن، سرنوشتمان را در دستانش دارد.

درباره‌ کتاب چرا به یاد می‌آوریم؟
فرض کنید ناگهان بوی خاصی به مشامتان می‌خورد و شما را به کودکی‌تان می‌برد؛ به حیاط خانه‌ای قدیمی، صدای خنده‌ها و نوری که از لای برگ‌های درخت می‌تابد. شما در این لحظه هیچ تلاشی نکردید، اما ذهنتان به راحتی زمان را شکافت و خاطره‌ای زنده و ملموس را از اعماقِ درونتان فراخواند.
چاران رانگانات (Charan Ranganath) با نگاهی پژوهشی و روان‌شناسانه، در کتاب چرا به یاد می‌آوریم؟ (Why We Remember) دقیقاً همین پدیده را می‌کاود: اینکه به نظر می‌رسد حافظه، نیرویی زنده و قدرتمند در درونمان باشد که هر لحظه در حال بازآفرینی ماست.
چاران رانگانات، استاد عصب‌شناسی دانشگاه کالیفرنیا، در این کتاب توضیح می‌دهد چرا حافظه برای فراموش‌کردن هم طراحی شده است، نه برای ثبت بی‌نقص گذشته. او با روایت‌های شخصی، از فراموشی نام‌ها و چهره‌ها تا تجربه‌ والد بودن، نشان می‌دهد که ذهن انسان چگونه اطلاعات را فیلتر می‌کند تا به شکلی هوشمندانه معنای بقا، ارتباط و تصمیم‌گیری را بسازد. به باور او، فرآیندِ «فراموشی» یک نقص نیست و درواقع راهی‌ست برای انتخابِ آنچه ارزش ماندن را دارد.

به فراموشی سپردنِ گذشته یا زیستنِ در آن؟
در کتاب چرا به یاد می‌آوریم؟، چاران رانگانات به بررسی چند محور کلیدی درباره حافظه می‌پردازد. او ابتدا به اصول زیستی و شناختی حافظه می‌پردازد و توضیح می‌دهد که چگونه ساختارهایی مانند هیپوکامپ و قشر پیش‌پیشانی در فرآیند یادآوری نقش دارند. سپس به نیروهای نادیدنی‌ای اشاره می‌کند که بر حافظه تأثیر می‌گذارند؛ عواملی مانند فراموشی فعال، تداخل میان خاطرات، جهت‌گیری ذهن در لحظه حال و باورهای فردی. در بخش‌های کاربردی‌تر، چاران رانگانات نشان می‌دهد چگونه می‌توان با شناخت بهتر سازوکار حافظه، خاطرات مهم را حفظ کرد، با آسیب‌های حافظه مقابله نمود و فرآیند بازسازی هویت شخصی را مدیریت کرد.
چرا به یاد می‌آوریم؟ ما را دعوت می‌کند تا رابطه‌مان با گذشته را بازنگری کنیم و به خاطر داشته باشیم که آنچه به یاد می‌آوریم، ما را می‌سازد و آنچه می‌خواهیم به یاد بیاوریم، می‌تواند ما را تغییر دهد.

نکوداشت‌های کتاب چرا به یاد می‌آوریم؟
چاران رانگانات بخش زیادی از آنچه فکر می‌کنیم در مورد حافظه می‌دانیم را وارونه می‌کند. (دنیل جی. لویتین، روان‌شناس و عصب‌شناس)
فوق‌العاده… شما یاد می‌گیرید که لازم نیست قربانی گذشته و نحوه‌ تفکر سابق خود باشید. شما به دلیل این واقعیت که مغز می‌تواند تغییر کند، اختیار دارید. (دکتر رانگان چاترجی، پزشک و نویسنده بریتانیایی)

کتاب چرا به یاد می‌آوریم؟ برای شما مناسب است اگر
به دنبال راه‌هایی برای تقویت حافظه و جلوگیری از فراموشی هستید.
به عملکرد حافظه و سازوکار مغز علاقه‌مند هستید.
دغدغه حفظ خاطرات شخصی و معنای آن‌ها را دارید.
در حوزه روان‌شناسی، علوم اعصاب یا شناخت‌درمانی مطالعه یا فعالیت دارید.
دانشجوی رشته‌های مرتبط با مغز و رفتار انسان هستید.
مشاور، درمانگر یا مربی توسعه فردی هستید و به دنبال منابع علمی برای درک بهتر حافظه می‌گردید.

در بخشی از کتاب می‌خوانیم
حافظه را شبیه میزی در نظر بگیرید که با تکه‌کاغذهای مچاله‌، شلوغ و درهم‌ریخته باشد. اگر رمز بانکداری آنلاینتان را روی یکی از آن تکه‌کاغذها نوشته باشید، پیداکردن آن به تلاش و شانس زیادی نیاز دارد. این وضعیت شبیه چالش به‌یادآوردن است. اگر تجربیاتی کم‌وبیش مشابه داشته باشیم، مانند تلاش ابینگهاوس برای به‌خاطرسپردن واژه‌های سه‌حرفی بی‌معنا، یافتن خاطره‌ صحیح هنگام نیاز خیلی سخت‌تر می‌شود. اما اگر رمز شما روی کاغذ یادداشت صورتی پررنگی نوشته شده باشد، میان تمام یادداشت‌های روی میز مشخص است و به‌راحتی آن را پیدا می‌کنید. حافظه هم به همین صورت عمل ‌می‌کند. راحت‌ترین تجربیات برای به‌یادآوردن متمایزترین‌ها هستند، چون نسبت به بقیه برجسته‌اند.