روزانه ۸ تن برنج پخته از زباله سر در می‌آورد

اختصاصی پیام آشنا – ایران سالانه حدود ۳۶ میلیون تن ضایعات غذایی و کشاورزی تولید می‌کند؛ رقمی معادل ۳۰ درصد از کل غذای تولید یا واردشده کشور. این میزان اتلاف، در کنار وابستگی چند میلیارد دلاری به واردات نهاده‌های دامی، چالشی جدی در مسیر تحقق امنیت غذایی و بهره‌وری اقتصادی به شمار می‌آید. مسئولان بخش کشاورزی از اجرای طرح‌های کلان برای کاهش این ضایعات و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین بازیافت سخن می‌گویند؛ طرح‌هایی که در صورت تحقق، می‌تواند تولید ملی را به بیش از ۱۴۵ میلیون تن برساند.

ضایعات بالا، تهدیدی برای امنیت غذایی
بر اساس آمارهای رسمی وزارت جهاد کشاورزی، حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد از محصولات کشاورزی ایران دچار ضایعات می‌شود؛ یعنی از ۱۳۰ میلیون تن تولید سالانه، دست‌کم ۲۶ میلیون تن آن از چرخه مصرف خارج می شود.
غلامرضا گل‌محمدی، معاون وزیر جهاد کشاورزی و رئیس سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (تات)، در نشست خبری اخیر این سازمان گفت: «با کاهش تنها ۱۰ درصد از ضایعات کشاورزی، تولید محصولات به حداقل ۱۴۵ میلیون تن افزایش می‌یابد.» به گفته وی، طرح کلان «کاهش ضایعات و هدررفت از مزرعه تا سفره» طی برنامه هفتم توسعه و در بازه زمانی پنج‌ساله دنبال می‌شود. هدف این طرح، کاهش هدررفت محصولات از سطح ۲۰ تا ۳۰ درصد فعلی به حدود ۱۰ درصد است.
گل‌محمدی در توضیح اقدامات سازمان متبوعش به راه‌اندازی پایلوت‌هایی در استان‌های آذربایجان غربی و اردبیل اشاره کرد و گفت که در این واحدها از ضایعات نیشکر، آفتابگردان و ملاس برای تولید خوراک دام استفاده می‌شود؛ فرآیندی که هم موجب صرفه‌جویی ارزی و هم کاهش پسماند کشاورزی خواهد شد.

ضایعات نان و برنج؛ نماد اتلاف منابع حیاتی
در ایران بیشترین میزان هدررفت مربوط به نان، برنج، میوه و سبزیجات است. برآوردها نشان می‌دهد روزانه هشت تن برنج پخته‌شده در کشور دور ریخته می‌شود که معادل از بین رفتن سالانه حدود ۱۸ میلیون مترمکعب آب است. گل‌محمدی هشدار داده که اسراف در مصرف غذا، به‌ویژه نان و برنج، به معنای هدررفت منابع حیاتی کشور است.
مطالعات سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) نیز تأیید می‌کند که سرانه هدررفت مواد غذایی در ایران حدود ۱۳۴۰ کیلوکالری در روز برای هر نفر است؛ رقمی تقریباً دو برابر میانگین جهانی. این حجم اتلاف می‌تواند نیاز غذایی بیش از دو میلیون نفر را در سال تأمین کند.

وابستگی به واردات نهاده؛ چرخه‌ای ناپایدار
در حالی‌که ایران سالانه بیش از سه میلیارد دلار برای واردات نهاده‌های دامی همچون ذرت، جو و کنجاله سویا هزینه می‌کند، میلیون‌ها تن از پسماندهای خوراکی قابل تبدیل به خوراک دام در کشور دفع می‌شود.
به گفته کارشناسان، این چرخه ناپایدار علاوه بر فشار بر منابع ارزی، آسیب‌پذیری کشور را در برابر بحران‌های ژئوپولیتیکی افزایش داده است؛ چنان‌که جنگ اوکراین در سال ۲۰۲۲ موجب اختلال جدی در زنجیره تأمین نهاده‌ها شد.

فناوری بازیافت غذا؛ مسیر خودکفایی هوشمند
تحلیل‌گران معتقدند بهره‌گیری از فناوری‌های نوین بازیافت غذا، همچون فناوری‌های توسعه‌یافته توسط شرکت‌های بین‌المللی نظیر Food Recycle International، می‌تواند به‌عنوان راهبردی اقتصادی و محیط‌زیستی مورد توجه قرار گیرد.
این سیستم‌ها قادرند هر تن پسماند غذایی را به حدود ۵۰۰ کیلوگرم خوراک دامی قابل‌استفاده تبدیل کنند و تا ۷۰ درصد از هزینه‌های نهایی تولید خوراک بکاهند.
کارشناسان بر این باورند که تلفیق فناوری، سیاست‌گذاری مؤثر و فرهنگ‌سازی عمومی، همانند تجربه کشورهای ژاپن، کره جنوبی و هلند، می‌تواند هدررفت مواد غذایی را در ایران نیز به میزان چشمگیری کاهش دهد.

چالش‌های ساختاری و خلأ داده‌ای
ذبیح‌اله خدائیان، رئیس سازمان بازرسی کل کشور، در مراسم آغاز سال زراعی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ با اشاره به مشکلات ساختاری بخش کشاورزی، ضایعات ۲۵ تا ۳۰ درصدی محصولات را معادل غذای مورد نیاز ۲۰ میلیون نفر دانست و هشدار داد: «۱۳ میلیارد مترمکعب آب برای تولید این محصولات مصرف شده و هدر می‌رود.»
وی ضمن انتقاد از نبود آمار دقیق در حوزه اراضی و تولیدات کشاورزی افزود: اختلاف داده‌ها میان ۱۶ تا ۲۳ میلیون هکتار زمین کشاورزی، مانع اصلی سیاست‌گذاری و نظارت مؤثر است. خدائیان همچنین بر ضرورت ثبات سیاستی در واردات و صادرات محصولات، جلوگیری از تغییر کاربری اراضی و گسترش صنایع تبدیلی و سردخانه‌ها برای کاهش ضایعات تأکید کرد.

زنان روستایی، بازیگران پنهان بهره‌وری
در کنار ملاحظات فنی و ساختاری، نقش زنان در ارتقای بهره‌وری بخش کشاورزی نیز پررنگ است. بنا بر اعلام سازمان تات، از ۱۰ میلیون زن روستایی کشور، ۶ میلیون نفر در فعالیت‌های کشاورزی مشارکت دارند؛ به‌گونه‌ای که ۷۰ درصد دامپروری، ۴۰ درصد زراعت و باغبانی و ۸۰ درصد تولید محصولات سنتی در روستاها توسط زنان انجام می‌شود. استفاده از ظرفیت این نیروی انسانی آموزش‌دیده، در تحقق اهداف طرح‌های کاهش ضایعات و توسعه پایدار روستایی مؤثر خواهد بود.
افزایش بهره‌وری در کشاورزی ایران دیگر صرفاً یک هدف اقتصادی نیست، بلکه ضرورتی برای بقای امنیت غذایی و مدیریت منابع پایه به شمار می‌آید. تداوم اتلاف ۳۰ درصدی محصولات، به معنای هدررفت میلیاردها مترمکعب آب و میلیون‌ها دلار ارز است.
کاهش ضایعات از طریق فناوری‌های بازیافت غذا، توسعه صنایع تبدیلی، اجرای مصوبه الگوی کشت و استفاده از ظرفیت نیروی انسانی روستایی، می‌تواند به تحقق نوعی خودکفایی هوشمند بینجامد — خودکفایی‌ای که بر پایه علم، داده و مدیریت منابع بنا شده است.