طرح آتش بس ترامپ؛ امتیازگیری حماس، شکاف در تل‌آویو

محورها و خطوط قرمز حماس

پاسخ اخیر حماس را می‌توان نوعی «معادله‌سازی تاکتیکی» دانست. این جنبش با پذیرش بندهایی چون آتش‌بس، تبادل اسرا و ورود کمک‌های انسانی، عملاً نشان داد که از یک سو به مطالبات فوری مردم غزه بی‌تفاوت نیست و از سوی دیگر حاضر است به جامعه بین‌المللی سیگنال انعطاف بدهد. این امتیازدهی محدود اما هوشمندانه، حماس را در موقعیت بازیگری مسئول قرار می‌دهد؛ به‌ویژه در برابر افکار عمومی جهانی که به‌دنبال پایان کشتار و بحران انسانی هستند.

اما در نقطه مقابل، رد صریح مواردی همچون «خلع سلاح»، «نظارت بین‌المللی» و «حذف از ساختار سیاسی غزه»، بیانگر ترسیم خطوط قرمز غیرقابل عبور است. حماس با این پاسخ می‌خواهد بگوید پذیرش آرامش موقت، به‌معنای تسلیم در برابر فرمول‌های حذف نیست. در واقع این موضع‌گیری نشان می‌دهد که حماس جنگ را صرفاً یک نبرد نظامی نمی‌بیند، بلکه آن را بخشی از «معادله بقا» و «حفظ جایگاه در صحنه فلسطین» می‌داند.

این دوگانه‌ی «انعطاف تاکتیکی – ایستادگی راهبردی» پیام روشنی دارد: حماس مایل است هزینه انسانی جنگ کاهش یابد، اما حاضر نیست سرمایه استراتژیک خود یعنی قدرت نظامی و حضور سیاسی‌اش را معامله کند. به بیان دیگر، این جنبش تلاش می‌کند همزمان به مخاطبان داخلی نشان دهد که برای جان و رفاه مردم می‌جنگد، و به بازیگران خارجی بفهماند که حذف حماس از معادله، غیرممکن است.

 اختلاف در تل‌آویو و استقبال محتاطانه غرب

واکنش‌های بین‌المللی به پاسخ حماس نشان می‌دهد که غرب، به‌ویژه واشنگتن و پایتخت‌های اروپایی، به‌دنبال بهره‌گیری از هر روزنه برای توقف جنگ هستند. استقبال رهبران آلمان، فرانسه و انگلیس از این پاسخ به‌عنوان «گامی به سوی صلح»، نشان‌دهنده تمایل غرب به پایان دادن به بحران انسانی غزه و فشار بر رژیم صهیونیستی برای خروج از بن‌بست نظامی است.

در مقابل، در خود سرزمین های اشغالی صحنه‌ای کاملاً متفاوت رقم خورده است. تل‌آویو با شکافی جدی در سطح سیاسی و امنیتی مواجه شده: از یک سو ناچار است تحت فشار آمریکا و جامعه جهانی، چراغ سبز به مرحله نخست تبادل اسرا بدهد؛ از سوی دیگر نتانیاهو و جریان‌های تندرو حاضر به پذیرش آتش‌بس واقعی نیستند و همچنان به بمباران غزه ادامه می‌دهند.

این دوگانگی نشانه‌ای آشکار از ضعف استراتژیک رژیم صهیونیستی است. نتانیاهو که همواره تلاش می‌کرد خود را در مقام تصمیم‌گیرنده نهایی نشان دهد، این بار در برابر واکنش سریع و غیرمنتظره ترامپ غافلگیر شد. او نمی‌تواند همزمان رضایت کاخ سفید را جلب کند و در عین حال پایگاه سیاسی داخلی‌اش را که خواهان ادامه جنگ و نابودی حماس است، حفظ کند.

در چنین وضعیتی، تل‌آویو بیش از آنکه ابتکار عمل در میدان یا دیپلماسی را در اختیار داشته باشد، در موقعیت «واکنشی» قرار گرفته است؛ بمباران‌های بی‌وقفه برای جبران ضعف سیاسی، و تأخیر در پذیرش آتش‌بس برای جلوگیری از نمایش شکست. در حقیقت، آنچه امروز در تل‌آویو جریان دارد، نه نشانه اقتدار بلکه بازتاب بحرانی است که دولت رژیم صهیونیستی میان فشار خارجی و شکاف داخلی گرفتار آن شده است.

 نقش بازیگران منطقه‌ای
قطر و مصر، بار دیگر در جایگاه اصلی میانجی‌گری ظاهر شدند. قاهره حتی وعده داده کنفرانسی ملی برای آینده غزه با حضور گروه‌های فلسطینی برگزار کند. ترکیه نیز بر لزوم توقف فوری حملات اسرائیل تأکید کرده است. در سوی دیگر، انصارالله یمن طرح ترامپ را جانبدارانه و غیرواقعی دانسته و نسبت به «تحمیل صلح با تهدید» هشدار داده است.

 نگاه سازمان ملل و نقد کارشناسان
دبیرکل سازمان ملل پاسخ مشروط حماس را «دلگرم‌کننده» توصیف کرده اما همزمان کارشناسان حقوقی ۱۱ اشکال اساسی در طرح ترامپ برشمرده‌اند: از نقض حق تعیین سرنوشت و فقدان تضمین دولت مستقل فلسطینی گرفته تا غیبت سازمان ملل در روند آینده غزه. بسیاری معتقدند این طرح، به جای حل بحران، بیشتر ابزاری برای تحکیم موقعیت رژیم نامشروع صهیونیست و واشنگتن است.

تاکتیک حماس یا فرصت تاریخی؟
پاسخ حماس را می‌توان «نه یک بله کامل و نه یک نه قاطع» دانست. این جنبش با محدود کردن موافقت خود به تبادل اسرا و آتش‌بس، توپ را به زمین آمریکا و رژیم صهیونیستی انداخته است. اکنون تل‌آویو باید تصمیم بگیرد آیا مسیر توافق را پیش خواهد برد یا بار دیگر به الگوی همیشگی جنگ و وقت‌کشی بازمی‌گردد.
برای جامعه جهانی، آنچه رخ داده بیش از یک فرصت استراتژیک برای آتش‌بس فوری، آزمونی برای صداقت آمریکا و ظرفیت میانجی‌گری منطقه‌ای است.