روایت زندگی عالمی از تبار علم و اخلاق

آیت‌الله العظمی سیدموسی شبیری زنجانی هشتم رمضان سال ۱۳۴۶ قمری برابر با دهم اسفند ۱۳۰۶ شمسی در قم و در خانواده‌ای روحانی دیده به جهان گشود. پدر او، آیت‌الله العظمی سیداحمد زنجانی، از عالمان شناخته‌شده حوزه بود و سال‌ها در زمینه فقه، علوم دینی و امور اجتماعی فعالیت داشت.

پدر آیت‌الله شبیری پس از مهاجرت از زنجان به قم و اقامت در جوار حرم حضرت فاطمه معصومه(س)، صاحب فرزند شد و نام «موسی» را برای او برگزید. این نام‌گذاری در روایت خانوادگی آنان با ارادت به حضرت معصومه(س) و پیوند زندگی خانواده با حرم کریمه اهل‌بیت(س) همراه بوده است.

آیت‌الله سیداحمد زنجانی پس از سال‌ها تدریس، تألیف و رسیدگی به امور مؤمنان، در ۲۹ رمضان سال ۱۳۹۳ قمری و در ۸۵ سالگی درگذشت. او در سال‌های حضور در قم، صبح و مغرب و عشاء در حرم حضرت معصومه(س) و ظهرها در مدرسه فیضیه اقامه نماز جماعت می‌کرد و در سال‌های پایانی عمر، هنگامی که توان ادامه این مسئولیت را نداشت، فرزندش آیت‌الله سیدموسی شبیری زنجانی را به عنوان جانشین خود برگزید.

پیوند آیت‌الله شبیری زنجانی با فضای علمی حوزه تنها به پدرش محدود نمی‌شد. جد پدری او، سیدعنایت‌الله، و جد مادری‌اش، آقامیرعلی‌نقی، هر دو از عالمان زنجان بودند و همین پیشینه خانوادگی، از سال‌های نخست زندگی، او را در محیطی علمی و دینی قرار داد.

تحصیل حوزوی از سال‌های جوانی

آیت‌الله شبیری زنجانی تحصیلات حوزوی خود را در سال‌های ۱۳۵۹ و ۱۳۶۰ قمری آغاز کرد و دوره کتاب‌های سطح را در مدت سه تا چهار سال به پایان رساند. پس از آن وارد مرحله درس خارج شد و در مجلس درس آیت‌الله العظمی سیدصدرالدین صدر حضور یافت.

او در میان شرکت‌کنندگان این درس، کم‌سن‌ترین طلبه بود و حضور در چنین مجلسی، آغاز مرحله‌ای تازه در مسیر علمی او به شمار می‌رفت. در ادامه نیز در درس شماری از برجسته‌ترین فقها و اصولیان حوزه قم حاضر شد و بخش مهمی از دانش فقه و اصول خود را از آنان فراگرفت.

با ورود آیت‌الله العظمی سیدحسین بروجردی به قم، شبیری زنجانی در درس خارج اصول و همچنین مباحث فقهی ایشان در کتاب‌های غصب، اجاره و صلاه شرکت کرد.

در میان استادان او، آیت‌الله العظمی سیدمحمد محقق داماد جایگاهی ویژه داشت. آیت‌الله شبیری زنجانی نزدیک به یک دوره کامل در درس اصول او حاضر شد و ۲۱ سال نیز از درس فقه وی بهره برد و مباحثی از کتاب‌های صلاه، طهارت، صوم، خمس و حج را نزد او فراگرفت.

حجت‌الاسلام علی کشفی، از شاگردان آیت‌الله شبیری زنجانی، نیز با اشاره به آغاز تحصیلات حوزوی وی گفته است که او در سال ۱۳۱۹ شمسی تحصیلات طلبگی خود را آغاز کرد و پس از سال ۱۳۲۰، با فراهم شدن شرایط مناسب‌تر، امکان تحصیل جدی‌تر برایش فراهم شد. به گفته کشفی، شبیری زنجانی در مدت کوتاهی سطوح عالی حوزه را پشت سر گذاشت و وارد مرحله درس خارج فقه و اصول شد.

از قم تا نجف؛ تکمیل مسیر علمی

آیت‌الله شبیری زنجانی برای بهره‌گیری از حوزه علمی نجف اشرف نیز دو بار به این شهر سفر کرد. نخستین سفر او در سال ۱۳۷۳ قمری و سفر دوم یک سال بعد انجام شد و در این سفرها در درس شماری از فقهای بزرگ نجف حضور یافت.

او در درس فقه آیت‌الله العظمی سیدعبدالهادی شیرازی در کتاب صلاه شرکت کرد و از درس فقه آیت‌الله العظمی سیدمحسن حکیم در کتاب حج بهره برد. همچنین در درس فقه و اصول و بحث رضاع آیت‌الله العظمی سیدابوالقاسم خویی حاضر شد.

بازگشت به قم، پایان این مسیر علمی نبود. آیت‌الله شبیری زنجانی پس از بهره‌گیری از حوزه‌های علمی قم و نجف، خود به تدریس فقه و اصول پرداخت و به تدریج در شمار استادان باسابقه حوزه علمیه قم قرار گرفت.

او تدریس خارج فقه را با کتاب الحج آغاز کرد و این درس را در زمان حیات استاد خود، آیت‌الله محقق داماد، برپا کرد. فعالیت آموزشی وی در ادامه برای بیش از چهار دهه در عرصه فقه و اصول استمرار یافت.

فقه و اصول، تنها میدان علمی او نبود

نام آیت‌الله شبیری زنجانی تنها با تدریس فقه و اصول گره نخورده بود. او در کنار این دو دانش، در حوزه رجال و حدیث نیز به تحقیق و پژوهش پرداخت و بخش قابل توجهی از جایگاه علمی‌اش به همین مطالعات تخصصی بازمی‌گشت.

آثار و تحقیقات متعددی از او در طول دهه‌ها فعالیت علمی بر جای ماند که مجموعه چندجلدی «جرعه‌ای از دریا» از شناخته‌شده‌ترین آنهاست. در کنار این آثار، اهتمام او به علم رجال، حدیث و نسخه‌شناسی نیز از ویژگی‌های علمی مورد اشاره شاگردان و نزدیکانش بوده است.

پس از رحلت آیت‌الله محمدعلی اراکی در سال ۱۳۷۳، نام آیت‌الله شبیری زنجانی در میان مراجع معرفی‌شده از سوی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم قرار گرفت و در سال‌های بعد، مرجعیت او تثبیت شد.

علم در کنار اخلاق و مردم‌داری

آنچه در روایت شاگردان آیت‌الله شبیری زنجانی برجسته است، تنها جایگاه علمی او نیست. حجت‌الاسلام علی کشفی با اشاره به شخصیت اخلاقی و اجتماعی وی، از روحیه لطیف، برخورد گشاده و توجه او به مردم سخن گفته است.

به گفته کشفی، آیت‌الله شبیری زنجانی برای حضور در حرم حضرت فاطمه معصومه(س) و اقامه نماز جماعت، اغلب مسیر میان منزل و حرم را پیاده طی می‌کرد و در این مسیر با مردم ارتباط داشت و به آنان توجه می‌کرد.

او همچنین از خاطرات خود از دیدار با آیت‌الله شبیری زنجانی گفته است؛ اینکه گاهی فرزندانش را به دفتر ایشان می‌برد و زمانی که آیت‌الله شبیری از ورودی دفتر وارد می‌شد، تا رسیدن به محل نشستن خود به افراد حاضر توجه می‌کرد و با آنان سلام و احوالپرسی داشت.

کشفی تأکید کرده است که آیت‌الله شبیری زنجانی تلاش می‌کرد تا جایی که امکان دارد خواسته‌های مردم را برآورده کند و ارتباط با مردم برای او در کنار فعالیت علمی اهمیت داشت.

شخصیتی با تأکید بر مدارا و وحدت

در روایت شاگردان آیت‌الله شبیری زنجانی، مدارا و ارتباط با گروه‌های مختلف مردم نیز جایگاه ویژه‌ای دارد. کشفی معتقد است شخصیت اخلاقی و اجتماعی او مورد توجه اقشار مختلف بود و آیت‌الله شبیری در رفتار خود اهل مدارا و وحدت بود.

او در کنار دانش و فقاهت، ارتباط اجتماعی را نیز بخشی از مسئولیت خود می‌دانست و تلاش داشت با گشاده‌رویی با جریان‌های فکری و گروه‌های مختلف مردم برخورد کند.

کشفی در بیان خاطره‌ای از جایگاه این روحیه وحدت‌طلبانه گفته است که گاهی مطرح می‌شد اگر روزی قرار باشد برای وحدت میان شیعیان نمادی تعیین شود، می‌توان روز ولادت آیت‌الله شبیری را به این مناسبت انتخاب کرد؛ تعبیری که به گفته او، ناظر بر روحیه مدارا، وحدت‌طلبی و ارتباط آیت‌الله شبیری با اقشار مختلف مردم بود.

مسیر زندگی آیت‌الله شبیری زنجانی از فضای علمی خانواده و حوزه قم آغاز شد، با بهره‌گیری از محضر استادان برجسته‌ای چون آیت‌الله بروجردی و آیت‌الله محقق داماد عمق یافت، با حضور در حوزه نجف گسترده‌تر شد و در ادامه با دهه‌ها تدریس، تحقیق و ارتباط با مردم در حوزه علمیه قم ادامه پیدا کرد.

در این روایت، آیت‌الله شبیری زنجانی عالمی است که بخش عمده عمر خود را در سه عرصه علم، اخلاق و ارتباط با مردم سپری کرد؛ شخصیتی که میراث او تنها در آثار فقهی و پژوهشی خلاصه نمی‌شود و خاطره شاگردان و نزدیکانش از رفتار اجتماعی، گشاده‌رویی و تأکید او بر مدارا و وحدت نیز بخشی از این میراث به شمار می‌آید.