معادله تاب‌آوری؛ اصلاح اقتصاد، حفظ معیشت

وفاق؛ مقدمه‌ای برای عبور از بحران

یکی از محورهای ابتدایی سخنان رئیس‌جمهور، موضوع وفاق و استفاده از ظرفیت همه نیروهای کشور است؛ رویکردی که پزشکیان آن را صرفاً به همگرایی سیاسی محدود نمی‌کند و آن را به نحوه اداره کشور پیوند می‌زند. در این نگاه، در شرایط تحریم، محاصره و جنگ، کنار گذاشتن نیروها و محدود کردن میدان تصمیم‌گیری، از توان حل مسئله کشور می‌کاهد. همین نگاه در سیاست تفویض اختیار به استان‌ها نیز دیده می‌شود؛ جایی که دولت تلاش کرده در شرایط بحرانی، ظرفیت مدیران محلی را برای مدیریت مسائل اقتصادی و اجتماعی فعال کند.

اما اهمیت این نگاه زمانی بیشتر آشکار می‌شود که پای اقتصاد و معیشت به میان می‌آید؛ حوزه‌ای که فشار خارجی و ضعف‌های ساختاری داخلی هم‌زمان بر آن اثر می‌گذارند.

درد اقتصاد فقط تحریم نیست

در دو بخش ابتدایی این گفت‌وگو، مسئله اقتصاد ایران صرفاً از دریچه تحریم دیده نمی‌شود. در کنار فشار خارجی، ناترازی انرژی، ضعف نظام بانکی، شیوه تخصیص منابع و یارانه‌ها و مشکلات مدیریتی نیز به‌عنوان بخش‌هایی از مسئله مطرح می‌شوند. بنابراین، اصلاحات اقتصادی در روایت دولت نه یک انتخاب لوکس، بلکه ضرورتی است که نمی‌توان آن را دائماً به آینده موکول کرد.

پزشکیان از اصلاح نظام بانکی، ساماندهی انرژی، توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر و مقابله با رانت سخن می‌گوید؛ مجموعه‌ای که نشان می‌دهد دولت، تاب‌آوری اقتصادی را تنها در مقاومت در برابر فشار خارجی خلاصه نمی‌کند. اقتصاد مقاوم در برابر تحریم، باید از درون نیز کارآمد، کم‌هزینه و کم‌اتلاف باشد.

یارانه؛ حمایت از مردم یا بازتولید رانت؟

یکی از دشوارترین بخش‌های اصلاح اقتصادی، اصلاح نظام یارانه‌هاست. دولت از یک سو با مسئله رانت و فساد ناشی از تخصیص ارز ترجیحی مواجه است و از سوی دیگر نمی‌تواند نسبت به اثر افزایش قیمت‌ها بر سفره خانوار بی‌تفاوت باشد.

در این چارچوب، انتقال حمایت از ابتدای زنجیره به مصرف‌کننده، با هدف کاهش رانت و رساندن مستقیم‌ حمایت به مردم مطرح می‌شود. اما این سیاست زمانی می‌تواند از نظر اجتماعی قابل دفاع باشد که قدرت خرید خانوار نیز هم‌زمان مورد توجه قرار گیرد.

اینجاست که کالابرگ و تقویت قدرت خرید آن اهمیت پیدا می‌کند. اگر اصلاح یارانه‌ای انجام شود اما فشار ناشی از افزایش قیمت‌ها مستقیماً بر دهک‌های پایین جامعه تحمیل شود، اصلاح ساختاری می‌تواند خود به بحران معیشتی تبدیل شود. بنابراین، مسئله اصلی فقط حذف یک نوع حمایت نیست؛ مسئله این است که منابع حمایتی چگونه با کمترین اتلاف به مصرف‌کننده واقعی برسد.

معیشت؛ نقطه اتصال اقتصاد و امنیت

در شرایط جنگی، اقتصاد دیگر موضوعی صرفاً اقتصادی نیست. قیمت کالا، دسترسی به سوخت، تأمین مواد غذایی، حمل‌ونقل و ثبات بازار، مستقیماً با امنیت ملی گره می‌خورند. به همین دلیل، حفظ جریان عادی زندگی مردم در شرایط فشار، خود به بخشی از توان تاب‌آوری کشور تبدیل می‌شود.

در روایت رئیس‌جمهور از عملکرد دولت در شرایط جنگ، حفظ تأمین کالاهای اساسی، بنزین و نیازهای روزمره مردم، نتیجه نوعی مدیریت غیرمتمرکز و هماهنگی میان دستگاه‌ها عنوان می‌شود. پزشکیان تأکید دارد که در جریان جنگ، بخش‌هایی از زیرساخت‌های انرژی و ذخایر سوخت هدف قرار گرفت، اما با فعال شدن ظرفیت استان‌ها و هماهنگی مدیران، اختلال گسترده‌ای در زندگی مردم شکل نگرفت.

این تجربه یک پیام مهم برای سیاست‌گذاری اقتصادی دارد: تاب‌آوری فقط به میزان ذخایر و منابع مالی وابسته نیست؛ سرعت تصمیم‌گیری، توزیع اختیار و امکان فعال کردن ظرفیت‌های محلی نیز بخشی از امنیت اقتصادی کشور است.

کریدورها؛ شریان اقتصاد در شرایط محاصره

از همین منظر، تأکید رئیس‌جمهور بر توسعه کریدورها نیز فراتر از یک پروژه عمرانی است. پزشکیان کریدورها را «شریان‌های جامعه» می‌داند؛ مسیرهایی که با حفظ جریان کالا و تدارکات، از اختلال در بازار و اقتصاد جلوگیری می‌کنند.

اهمیت این مسئله در شرایط فشار خارجی دوچندان می‌شود. اگر مسیرهای اصلی تجارت با محدودیت مواجه شوند، وجود مسیرهای جایگزین می‌تواند مانع توقف اقتصاد شود. به گفته رئیس‌جمهور، اگرچه کریدورها هنوز به‌طور کامل تکمیل نشده‌اند، در شرایط جنگ از مسیرهای مویرگی برای حفظ جریان کالا استفاده شده است.

از این منظر، توسعه راه‌آهن چابهار ـ زاهدان، اتصال رشت ـ آستارا و مسیرهای ارتباطی با همسایگان، تنها طرح‌هایی برای افزایش ظرفیت حمل‌ونقل نیستند؛ بلکه بخشی از راهبرد کاهش آسیب‌پذیری اقتصاد ایران در برابر تحریم، محاصره و اختلال در مسیرهای تجاری محسوب می‌شوند.

تاب‌آوری فقط مقاومت نیست

آنچه از دو بخش ابتدایی گفت‌وگوی رئیس‌جمهور با مردم می‌توان دریافت، این است که دولت تاب‌آوری اقتصادی را صرفاً به معنای عبور از یک جنگ یا تحمل تحریم تعریف نمی‌کند. در این نگاه، اصلاح ساختارهای داخلی نیز بخشی از مقابله با فشار خارجی است.

اصلاح نظام یارانه‌ای، کاهش رانت، اصلاح بانک‌ها، مدیریت مصرف انرژی، توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، تقویت مسیرهای ترانزیتی و حمایت هدفمند از معیشت مردم، حلقه‌های یک زنجیره واحد هستند.

در چنین معادله‌ای، مقاومت و اصلاح دو مسیر متضاد نیست. کشور برای ایستادگی در برابر فشار خارجی، به اقتصادی نیاز دارد که منابع آن هدر نرود، حمایت‌هایش به هدف برسد، مسیرهای تجاری‌اش متنوع باشد و نظام تصمیم‌گیری آن بتواند در لحظه بحران عمل کند.

در نهایت، آزمون اصلی سیاست اقتصادی دولت نیز همین‌جاست؛ اینکه اصلاحات ساختاری تا چه اندازه بتواند هم‌زمان با حفظ قدرت خرید مردم پیش برود. اگر اصلاحات بدون ملاحظه معیشت اجرا شود، هزینه اجتماعی آن افزایش می‌یابد و اگر حمایت از معیشت بدون اصلاح ساختارها ادامه پیدا کند، منابع کشور فرسوده‌تر خواهد شد. راه عبور نه توقف اصلاحات است و نه نادیده گرفتن فشار بر سفره مردم؛ بلکه پیدا کردن نقطه‌ای است که اصلاح اقتصادی و عدالت معیشتی را هم‌زمان پیش ببرد.